İran, ABD'nin İslamabad Mutabakat Muhtırası kapsamındaki yükümlülüklerini ihlal ettiğini öne sürerek anlaşma kapsamındaki tüm taahhütlerini askıya aldığını duyurdu. Karar, Washington'ın bölgeye yeni askeri unsurlar sevk etmesi ve İsrail'deki askeri üslere yakıt ikmal uçakları konuşlandırmasıyla aynı döneme denk geldi. Tahran yönetimi, bu adımların mutabakatın ruhuna aykırı olduğunu ve İran'ın ulusal güvenliğini tehdit ettiğini belirtti. İran Dışişleri Bakanlığı'ndan yapılan yazılı açıklamada, 'ABD'nin saldırgan tutumu ve bölgedeki askeri yığınağı, İslamabad Mutabakatı'nın uygulanmasını imkansız hale getirmiştir. Bu nedenle İran, anlaşma kapsamındaki tüm yükümlülüklerini derhal askıya almıştır' ifadeleri kullanıldı.
Diplomaside Yeni Çıkmaz
İran'ın kararı, uzun süredir devam eden nükleer müzakerelerde yeni bir çıkmaz yarattı. İslamabad Mutabakatı, 2015 yılında imzalanan ve İran'ın nükleer programını sınırlandırması karşılığında yaptırımların kaldırılmasını öngören Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) yerine geçmesi beklenen bir anlaşmaydı. Ancak ABD'nin 2018'de KOEP'ten tek taraflı çekilmesi ve ardından gelen yaptırımlar, süreci tümüyle rayından çıkarmıştı.
Uzmanlara göre, İran'ın mutabakatı askıya alması, Tahran'ın artık müzakere masasına dönmeyeceği anlamına gelmiyor. Ancak bu hamle, ABD'ye karşı bir pazarlık kozu olarak kullanılacak. İran'ın nükleer faaliyetlerini yeniden hızlandırması, uranyum zenginleştirme seviyesini artırması ve uluslararası denetimleri kısıtlaması bekleniyor. Tahran, bu adımların 'barışçıl nükleer program' çerçevesinde olduğunu savunuyor.
ABD Askeri Yığınağı ve Bölgesel Gerilim
ABD'nin bölgedeki askeri varlığını artırması, İran'ın kararında belirleyici rol oynadı. Pentagon, son haftalarda Basra Körfezi'ne iki uçak gemisi ve çok sayıda savaş uçağı konuşlandırdı. Ayrıca İsrail'deki askeri üslere yakıt ikmal uçakları yerleştirilmesi, İran'ın tepkisini çekti. İran Genelkurmay Başkanı Tümgeneral Muhammed Bakıri, 'ABD'nin bu saldırgan adımları bölgede savaş riskini artırmaktadır. İran, topraklarını ve çıkarlarını savunmak için her türlü tedbiri alacaktır' dedi.
İsrail ise İran'ın mutabakatı askıya almasını 'tehlikeli bir gelişme' olarak nitelendirdi. İsrail Savunma Bakanı, 'İran'ın nükleer programına karşı askeri seçenekler de dahil olmak üzere tüm seçenekler masadadır' uyarısında bulundu. Bu açıklamalar, taraflar arasındaki gerilimin daha da tırmanabileceğine işaret ediyor.
Uluslararası Tepkiler ve Sürecin Geleceği
İran'ın kararına uluslararası camiadan ilk tepkiler gecikmedi. Avrupa Birliği Dış İlişkiler Yüksek Temsilcisi, 'Tüm tarafları itidale ve diyaloğa dönmeye çağırıyoruz' açıklamasını yaptı. Rusya ise ABD'nin politikalarını eleştirerek 'Washington'ın tek taraflı adımlarının anlaşmalara zarar verdiğini' belirtti. Çin, 'sorunların diyalog yoluyla çözülmesi gerektiğini' vurguladı.
Diplomasi çıkmaza girmiş olsa da, uzmanlar önümüzdeki haftalarda yeni bir müzakere turu için zemin yoklanabileceğini düşünüyor. İran'ın askıya alma kararının geçici olduğu ve ABD'nin yaptırımları hafifletmesi halinde anlaşmanın yeniden canlanabileceği belirtiliyor. Ancak ABD yönetiminin şu anki tutumu, Tahran'ın taleplerini karşılamaya yanaşmadığını gösteriyor.
Bu gelişmeler, Ortadoğu'da yeni bir krizin habercisi olabilir. İran'ın nükleer programına ilişkin belirsizlik, bölgedeki askeri gerginlikle birleşince, İsrail-İran hattında sıcak çatışma riskini artırıyor. Tarafların kırmızı çizgilerini koruması ve karşılıklı güvensizlik, kısa vadede bir çözümü zorlaştırıyor. Bölgesel güçlerin arabuluculuk çabaları ise henüz somut bir sonuç vermedi.
