2001 yılında Jimmy Wales ve Larry Sanger tarafından kurulan Vikipedi, "herkesin özgürce bilgiye erişebileceği" fikriyle yola çıktı. Bugün 300'den fazla dilde 60 milyondan fazla maddesiyle dünyanın en büyük başvuru kaynağı haline gelen platform, kuruluşunun 23. yılında bilgi ekosistemindeki dönüşümü de beraberinde getirdi. Ancak Ömür Tanyel'in kaleme aldığı analiz, Vikipedi'nin artık sadece bir ansiklopedi olmadığını, aynı zamanda siyasi ve toplumsal bir mücadelenin merkezinde yer aldığını ortaya koyuyor.
Vikipedi'nin Fikri Temeli ve Dönüşümü
Vikipedi'nin ilk yıllarında "tarafsız bakış açısı" ilkesi, bilgiye erişimde devrim yaratmıştı. Gönüllü editörler tarafından yazılan maddeler, geleneksel ansiklopedilerin aksine sürekli güncellenebiliyor ve herkes tarafından denetlenebiliyordu. 2006'da İngilizce Vikipedi 1 milyon maddeye ulaştığında, bu başarı "insanlığın ortak bilgi birikimi" olarak kutlanıyordu. Ancak 2010'lu yıllardan itibaren platform, artan sansür, dezenformasyon ve editör savaşlarıyla anılmaya başlandı. Özellikle siyasi içerikli maddelerde taraflı düzenlemeler, Vikipedi'nin güvenilirliğini tartışmaya açtı.
Ömür Tanyel, yazısında Vikipedi'nin karşılaştığı en büyük zorluğun "bilgiyi korumak" olduğunu vurguluyor. Zira platform, sadece içerik üretmiyor; aynı zamanda bu içeriğin doğruluğunu ve tarafsızlığını sağlamak için karmaşık bir denetim mekanizması işletiyor. Bu mekanizma, zaman zaman siyasi baskılarla karşı karşıya kalıyor. Örneğin, 2017'de Türkiye'de Vikipedi'ye erişim engeli getirilmiş, 2020'de ise Anayasa Mahkemesi kararıyla erişim yeniden açılmıştı. Benzer şekilde, Çin, Rusya ve İran gibi ülkelerde de platforma yönelik kısıtlamalar bulunuyor.
Bilgiyi Kim Koruyor? Siyasi ve Toplumsal Dinamikler
Tanyel'e göre, bilgiyi koruma görevi artık sadece Vikipedi editörlerine değil, aynı zamanda devletlere, şirketlere ve sivil topluma düşüyor. Dijital çağda bilgi, bir güç aracı haline geldi. Otokratik rejimler, hoşlarına gitmeyen içerikleri engellemek için çeşitli yöntemler geliştirirken, demokratik ülkelerde de yanlış bilgiyle mücadele adı altında denetimler artıyor. Bu noktada Vikipedi'nin "açık kaynak" modeli, hem bir direnç hem de bir kırılganlık noktası oluşturuyor. Çünkü herkesin katkıda bulunabildiği bir platformda, kötü niyetli aktörler de içerik manipüle edebiliyor.
Özellikle son yıllarda yapay zeka destekli dezenformasyon kampanyaları, Vikipedi'nin doğrulama süreçlerini zorluyor. 2022'de Wikipedia Vakfı, "Vikipedi'nin Geleceği" başlıklı bir rapor yayımlayarak, artan siyasi baskılar ve editör kaybına dikkat çekti. Rapora göre, gönüllü editör sayısı 2007'deki zirvesinden bu yana %40 azalmış durumda. Bu da bilgiyi koruma yükünün giderek daha az sayıda kişiye kaldığını gösteriyor.
Türkiye özelinde ise Vikipedi, 2017-2020 arası erişim engeliyle önemli bir sınav verdi. Engelin kaldırılmasının ardından platforma olan ilgi artsa da, editör sayısındaki düşüş dikkat çekici. Ömür Tanyel, bu durumu "bilgiyi koruyan kim?" sorusuyla özetliyor. Ona göre, bilgiyi korumak, sadece teknik bir mesele değil; aynı zamanda siyasi irade, toplumsal duyarlılık ve bireysel sorumluluk gerektiriyor.
Vikipedi'nin 23. yılında bilgi ekosistemi, ilk yıllarındaki iyimserlikten uzak. Ancak platform, hala dünyanın en çok ziyaret edilen ilk 10 web sitesi arasında. Bu da gösteriyor ki, insanlar özgür ve tarafsız bilgiye aç. Peki, bu bilgiyi kim koruyacak? Cevap, belki de hepimizin vereceği kolektif bir kararda saklı.
Sonuç olarak, Vikipedi'nin hikayesi, dijital çağda bilginin nasıl bir mücadele alanı haline geldiğini gözler önüne seriyor. Bilgiyi korumak, sadece bir ansiklopediyi ayakta tutmak değil; aynı zamanda demokrasiyi, ifade özgürlüğünü ve toplumsal hafızayı korumak anlamına geliyor. Ömür Tanyel'in de belirttiği gibi, bu görev, siyasi iktidarlardan bağımsız bir sivil toplum bilinciyle mümkün olabilir. Aksi halde, bilgiyi kimin koruduğu sorusu, yerini bilgiyi kimin kontrol ettiği sorusuna bırakabilir.
