ABD ile İran arasında aylar süren gerilimin ardından varılan barış mutabakatı, Washington ve Tel Aviv arasında derin bir çatlağa neden oldu. Mutabakatın ardından ABD yönetimi, İsrail’e yönelik politikasında ‘alternatif’ arayışına girerken, iki ülke arasındaki gerginlik her geçen gün büyüyor.
Mutabakatın perde arkası
ABD Dışişleri Bakanlığı’ndan üst düzey bir yetkili, İran ile varılan mutabakatın bölgesel istikrar için kritik olduğunu belirterek, “Anlaşma, İran’ın nükleer programını sınırlandırıyor ve Orta Doğu’da yeni bir çatışma riskini azaltıyor. İsrail’in endişelerini anlıyoruz ancak bu anlaşma ulusal güvenliğimiz için bir kazanım” dedi. Öte yandan İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, mutabakatı “tarihi bir hata” olarak nitelendirerek, ABD’ye sert tepki gösterdi. Tel Aviv yönetimi, İran’ın anlaşmayı ihlal edeceğini ve bölgedeki milis güçlerini desteklemeye devam edeceğini savunuyor.
Washington’dan ‘alternatif’ sinyali
Gerginliğin tırmanması üzerine ABD yönetimi, İsrail’e yönelik politikasında yeni bir yol haritası oluşturmaya başladı. Beyaz Saray kaynaklarına göre Washington, İsrail’deki mevcut hükümete alternatif olarak muhalefet kanadıyla temasa geçti. ABD’nin Tel Aviv Büyükelçiliği’nden yapılan açıklamada, “İsrail’deki tüm siyasi aktörlerle diyaloğumuzu sürdürüyoruz. Amacımız iki ülke arasındaki stratejik ortaklığı korumak” ifadelerine yer verildi. Uzmanlar, bu hamlenin Netanyahu hükümetine yönelik bir uyarı niteliği taşıdığını belirtiyor.
İran'ın imzaladığı anlaşma ne getiriyor?
Geçtiğimiz ay İsviçre’nin Zürih kentinde imzalanan mutabakat, İran’ın nükleer faaliyetlerini sınırlarken, ülkeye uygulanan ekonomik yaptırımların kademeli olarak kaldırılmasını öngörüyor. Anlaşma kapsamında İran, uranyum zenginleştirme seviyesini %3.67’nin altında tutmayı, uluslararası denetimlere izin vermeyi taahhüt ediyor. Buna karşılık ABD, İran’a ait dondurulmuş varlıkların bir kısmını serbest bırakacak ve petrol ihracatına kısmi izin verecek. Ancak İsrail, anlaşmanın denetim mekanizmalarının yetersiz olduğunu ve İran’ın bölgedeki vekil güçleri aracılığıyla tehdit oluşturmaya devam edeceğini iddia ediyor.
Tarihsel bağlam: ABD-İsrail ilişkilerinde kırılma noktaları
ABD ile İsrail arasındaki ilişkiler, tarihsel olarak güçlü bir müttefiklik temelinde şekillenmiş olsa da, son yıllarda özellikle İran nükleer anlaşması ve Filistin politikası gibi konularda görüş ayrılıkları artmıştı. 2015’te imzalanan ilk nükleer anlaşma (JCPOA) döneminde de benzer bir kriz yaşanmış, Netanyahu ABD Kongresi’nde anlaşmayı eleştiren bir konuşma yapmıştı. Trump yönetiminin 2018’de anlaşmadan çekilmesi ise İsrail tarafında memnuniyetle karşılanmıştı. Biden yönetiminin yeniden diplomatik çözüme yönelmesi, İsrail’de rahatsızlık yaratırken, mevcut mutabakat bu rahatsızlığı zirveye taşıdı.
Bölgesel yansımalar
Washington-Tel Aviv arasındaki bu kriz, yalnızca iki ülke arasındaki ilişkileri değil, aynı zamanda Orta Doğu’daki güç dengelerini de etkiliyor. İran, anlaşma sayesinde uluslararası alanda meşruiyet kazanırken, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi bölge ülkeleri, ABD’nin İran’a yönelik yaklaşımını endişeyle izliyor. İsrail ise olası bir askeri müdahale seçeneğini masada tutarken, ABD’nin ‘alternatif arayışı’ Tel Aviv’deki siyasi dengeleri de etkileyebilir. Netanyahu hükümeti, iç siyasette zorlu bir dönemden geçerken, ABD ile yaşanan bu gerilim koalisyon ortakları arasında da tartışmalara yol açıyor.
Değerlendirme: Stratejik ortaklığın geleceği
Washington’un İsrail’de alternatif aktörler araması, iki ülke arasındaki stratejik ortaklığın sorgulanmasına neden oluyor. Uzmanlar, ABD’nin bu hamlesinin, İsrail hükümetini anlaşmaya ikna etmeye yönelik bir baskı unsuru olarak yorumluyor. Ancak uzun vadede, ABD-İsrail ilişkilerinin temel dinamiklerinin korunacağı, ancak İran konusundaki görüş ayrılıklarının yeni kırılmalara yol açabileceği değerlendiriliyor. Bölgede istikrar arayışı devam ederken, tarafların kırmızı çizgileri ve tavizleri önümüzdeki dönemde belirleyici olacak.
