Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Yönetim Kurulu, İran'dan saldırıya uğrayan nükleer tesislerine erişim sağlanması ve zenginleştirilmiş uranyum stokları hakkında kapsamlı bilgi talep eden bir karar tasarısını onayladı. 35 üyeli kurul, dün Viyana'da yaptığı toplantıda, İran'ın nükleer faaliyetlerine ilişkin şeffaflık sağlanması amacıyla hazırlanan metni kabul etti.
Kararın içeriği ve gerekçesi
UAEA Yönetim Kurulu'nun onayladığı karar, İran'ın son yıllarda artan uranyum zenginleştirme çalışmalarına ve tesislerine yönelik saldırılara ilişkin endişeleri yansıtıyor. Metinde, İran'ın Natanz, Fordow ve Isfahan'daki nükleer tesislerine UAEA müfettişlerinin tam ve engelsiz erişim sağlaması isteniyor. Ayrıca, İran'ın elinde bulunan yüzde 60 saflığa kadar zenginleştirilmiş uranyum stoklarının miktarı ve niteliği hakkında detaylı rapor sunması talep ediliyor.
Kararın kabulü, Batılı ülkelerin İran'ın nükleer programının barışçıl olmadığı yönündeki şüphelerini artırdığı bir döneme denk geldi. UAEA Başkanı Rafael Grossi, İran'ın iş birliği yapmaması halinde soruşturmanın derinleştirilebileceğini belirtti. Grossi, "Ajansımızın teknik incelemeleri için tam iş birliği şarttır. İran'ın bu konudaki adımlarını yakından izliyoruz" ifadelerini kullandı.
İran'ın nükleer programındaki gelişmeler
İran, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak bilinen nükleer anlaşmanın 2018'de ABD tarafından tek taraflı olarak terk edilmesinin ardından zenginleştirme kapasitesini önemli ölçüde artırdı. UAEA'nın son raporlarına göre, İran'ın yüzde 60 saflıktaki zenginleştirilmiş uranyum stoku 142 kilograma ulaştı. Bu oran, teorik olarak bir nükleer bomba için gerekli olan yüzde 90 saflığa hızla ulaşılabilecek bir düzey olarak değerlendiriliyor.
İran, zenginleştirme faaliyetlerinin barışçıl amaçlarla yürütüldüğünü savunurken, UAEA'nın taleplerinin siyasi olduğunu ileri sürüyor. Tahran yönetimi, son olarak Natanz tesisine Nisan 2021'de düzenlenen sabotaj saldırısından Batılı istihbarat servislerini sorumlu tutuyor. Ancak UAEA, tesislerdeki güvenlik açıklarının giderilmesi ve stokların doğrulanması için erişim talep ediyor.
Uluslararası tepkiler ve diplomatik süreç
Karar, ABD, İngiltere, Fransa ve Almanya tarafından desteklenirken, Rusya ve Çin çekimser kaldı. İran'ın Birleşmiş Milletler nezdindeki temsilcisi, kararı "yapıcı olmayan bir adım" olarak nitelendirdi ve Tahran'ın buna yanıt verme hakkını saklı tuttuğunu bildirdi.
Diplomatik kaynaklar, UAEA'nın bu kararının İran'la devam eden nükleer müzakerelere yeni bir ivme kazandırması beklenirken, aynı zamanda baskı unsuru olarak kullanıldığını belirtiyor. Viyana'da süren müzakerelerde, ABD'nin nükleer anlaşmaya dönmesi ve İran'ın taahhütlerini yerine getirmesi konusundaki görüşmeler tıkanmış durumda.
Bağımsız değerlendirme
UAEA'nın bu kararı, İran'ın nükleer programına ilişkin uluslararası endişeleri gidermekten ziyade, taraflar arasındaki güvensizliği derinleştirme potansiyeli taşıyor. İran'ın şu ana kadar UAEA ile iş birliğini sınırlı tutması, kararın pratikte ne kadar uygulanabileceği sorusunu gündeme getiriyor. Öte yandan, Batı ülkelerinin sert tutumu, bölgede yeni bir krizi tetikleyebilir. Özellikle İran'ın uranyum stoklarının sivil kullanımın çok ötesine geçmesi, hem bölgesel güç dengesini hem de küresel nükleer silahlanma karşıtı çabaları etkileyebilecek bir gelişme olarak öne çıkıyor. Bu noktada, UAEA'nın teknik incelemelerinin sonuçları kadar, İran'ın siyasi iradesi de sürecin seyrini belirleyecek.
