Türk Toraks Derneği (TTD), 5 Haziran Dünya Çevre Günü kapsamında Türkiye'nin hava kalitesi haritasını çıkardı. Derneğin derlediği verilere göre, ülkenin havası en kirli ili Iğdır, en temiz ili ise Kırklareli olarak belirlendi. Ancak çarpıcı sonuçlar, Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) belirlediği referans değerlerinin tüm illerde aşıldığını ortaya koydu.
En kirli ve en temiz iller listesi
TTD'nin 2023 yılı boyunca yaptığı ölçümlere dayanan çalışmada, partikül madde (PM10 ve PM2.5) ve azot dioksit (NO2) seviyeleri dikkate alındı. Havası en kirli 10 il sırasıyla: Iğdır, Şırnak, Hakkâri, Batman, Siirt, Diyarbakır, Mardin, Gaziantep, Adıyaman ve Kilis. Bu illerde hava kirliliği DSÖ sınırlarının 5-10 kat üzerinde seyrediyor. Havası en temiz 10 il ise: Kırklareli, Edirne, Tekirdağ, Giresun, Rize, Trabzon, Artvin, Sinop, Kastamonu ve Bolu. Ancak bu illerde bile kirlilik seviyeleri DSÖ referansının üzerinde.
Kirliliğin nedenleri ve etkileri
Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerindeki yüksek kirlilik, başta kalitesiz yakıt kullanımı, trafik yoğunluğu ve coğrafi şartlar olmak üzere birden çok faktöre bağlanıyor. Iğdır'da kış aylarında evsel ısınmada kullanılan düşük kaliteli kömür ve tezek, kirliliği zirveye taşıyor. TTD Başkanı Prof. Dr. Füsun Öner Eyüboğlu, 'Hava kirliliği solunum yolu hastalıklarından kalp-damar rahatsızlıklarına kadar pek çok sağlık sorununa yol açıyor. Özellikle çocuklar ve yaşlılar risk altında' dedi. Öte yandan Karadeniz bölgesindeki görece temiz hava, orman varlığı ve düşük sanayi yoğunluğu ile açıklanıyor.
DSÖ kriterleri ve Türkiye'nin durumu
DSÖ, 2021 yılında hava kalitesi kılavuz değerlerini güncellemiş, PM2.5 için yıllık ortalama 5 μg/m³, PM10 için 15 μg/m³ sınırı belirlemişti. Türkiye'de ise Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın mevzuatı daha esnek sınırlar içeriyor. TTD raporuna göre, Türkiye'nin tamamı DSÖ kriterlerine uymuyor; en düşük kirlilik seviyesi olan Kırklareli'nde bile PM10 ortalaması 18 μg/m³. Bu durum, ulusal mevzuatın uluslararası normlara uyumlaştırılması gerektiğini gösteriyor.
Çözüm önerileri ve toplumsal farkındalık
Uzmanlar, hava kalitesini iyileştirmek için kentlerde yeşil alanların artırılması, toplu taşımanın teşvik edilmesi ve temiz enerji kullanımının yaygınlaştırılması gerektiğini vurguluyor. Ayrıca vatandaşların anlık hava kalitesi verilerine erişebilmesi için mobil uygulamaların geliştirilmesi öneriliyor. TTD'nin raporu, hava kirliliğinin sadece çevresel değil, aynı zamanda bir halk sağlığı sorunu olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor. Türkiye'de her yıl hava kirliliğine bağlı erken ölümlerin sayısının 30 bine yaklaştığı tahmin ediliyor. Bu tablo, acil eylem planlarının hayata geçirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.
