Adıyaman'ın Gerger ilçesinde, 56 yıl önce yaşanan büyük bir heyelanın ardından inşa edilen Kuşakkaya köyü, alışılmadık dairesel yerleşim planıyla Türkiye'de ilk ve tek olma özelliğini taşıyor. Köy, 1968 yılında heyelan riski nedeniyle boşaltılan eski yerleşimin yerine, dönemin devlet politikaları kapsamında projelendirildi. Bugün hâlâ yaklaşık 30 hanenin yaşadığı köy, mimarisi ve dayanıklılığıyla dikkat çekiyor.
Bir heyelanın ardından doğan köy
1968 yılında şiddetli yağışların tetiklediği heyelan, o dönemki Kuşakkaya köyünü neredeyse tamamen yok etti. Can kaybı yaşanmazken, köylüler evsiz kaldı. Bunun üzerine dönemin hükümeti, bölgeye yeni bir yerleşim yeri kurulmasına karar verdi. İl Özel İdaresi ve Köy İşleri Bakanlığı'nın ortak projesiyle, heyelana dayanıklı ve merkezi bir planlama anlayışıyla dairesel bir köy tasarlandı. Köyün ortasında bir meydan, etrafında ise evler sıralanıyor. Bu tasarım, hem sosyal etkileşimi artırmak hem de güvenliği sağlamak amacıyla tercih edildi.
Dairesel plan: neden ve nasıl?
Türkiye'de başka örneği bulunmayan dairesel yerleşim, aslında savunma amaçlı değil, sosyal ve pratik nedenlerle seçildi. Köyün ortasındaki meydan, düğün, cenaze ve bayram gibi toplu etkinlikler için kullanılıyor. Evler ise bu meydanın etrafında halka şeklinde sıralanıyor. Her evin önü küçük bir bahçeye açılırken, arka tarafları tarım arazilerine bakıyor. Bu sayede hem bireysel alan korunuyor hem de komşuluk ilişkileri güçleniyor. Köy muhtarı Ahmet Yıldız, "Bu düzen sayesinde herkes birbirini görür, yardımlaşma kolaylaşır. 56 yıldır burada yaşıyoruz ve hiçbir sorun yaşamadık" diyor.
Kuşakkaya'nın bugünü
Kuşakkaya, günümüzde yaklaşık 120 nüfusa sahip. Köy halkı geçimini tarım ve hayvancılıkla sağlıyor. Kiraz, kayısı ve ceviz üretimi öne çıkıyor. Son yıllarda köyün dairesel yapısı, mimarlık ve sosyoloji öğrencilerinin ilgisini çekiyor. Yerli ve yabancı araştırmacılar, bu eşsiz yerleşim planını incelemek için köye geliyor. Ancak köy, altyapı eksiklikleri ve göç nedeniyle zorluklar yaşıyor. Genç nüfusun büyük kısmı iş bulmak için şehirlere göç etmiş durumda. Geriye kalanlar ise köyün mirasını yaşatmaya çalışıyor.
Köy sakinlerinden 68 yaşındaki Hasan Çelik, "Ben bu köyde doğdum, büyüdüm. Çocukluğumda her evde en az 5-6 kişi yaşardı. Şimdi bazı evler boş. Ama yine de bu düzeni seviyorum. Kuşbakışı bakıldığında köyümüz bir çember gibi görünür; bu bizim için gurur kaynağı" ifadelerini kullanıyor.
Köyün geleceği
Kuşakkaya'nın dairesel yapısı, kültürel ve mimari bir miras olarak kabul ediliyor. Adıyaman Valiliği, köyün tanıtımı için çalışmalar yapmayı planlıyor. Turizm potansiyeli yüksek olan köy, özellikle fotoğrafçılar ve doğa severler için cazip bir durak olabilir. Ancak köyün korunması için düzenli bakım ve restorasyon gerekiyor. Yetkililer, bu eşsiz yapının gelecek nesillere aktarılması için adımlar atılacağını belirtiyor. Kuşakkaya, sadece bir köy değil; aynı zamanda insanın doğayla uyum içinde nasıl yaşayabileceğinin de bir kanıtı olarak duruyor.
Türkiye'nin dört bir yanında benzeri görülmemiş bir yerleşim planına sahip olan Kuşakkaya, zorluklara rağmen varlığını sürdürüyor. Bu köy, plansız kentleşmenin hüküm sürdüğü bir çağda, düşünülerek tasarlanmış bir topluluğun başarılı bir örneği olarak hafızalarda yer ediyor. Umarız ki bu dairesel düzen, sadece bir istisna olarak kalmaz ve ilham verici bir model haline gelir.
