ABD Başkanı Donald Trump, İran yönetimiyle sağlanan mutabakat kapsamında Tahran’ın “asla bir nükleer silah sahibi olmayacağına dair anlaşmaya vardığını” duyurdu. Beyaz Saray’da yaptığı yazılı açıklamada Trump, müzakerelerin sonuçlandığını ve İran’ın nükleer faaliyetlerine ilişkin kapsamlı bir taahhütte bulunduğunu ifade etti. Anlaşmanın ayrıntıları henüz kamuoyuyla paylaşılmazken, uzmanlar bu gelişmenin Ortadoğu’daki güç dengelerini ve küresel petrol piyasalarını doğrudan etkileyeceğini belirtiyor. Trump yönetimi, 2018’de tek taraflı olarak çekildiği Kapsamlı Ortak Eylem Planı’ndan (KOEP) bu yana İran’a yönelik yaptırımları sertleştirmişti. Yeni mutabakatın, özellikle Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) denetimleriyle uyumlu olması bekleniyor.
Anlaşmanın kapsamı ve tarafların beklentileri
Donald Trump’ın açıklamasına göre, İran nükleer programını tamamen barışçıl amaçlarla sürdürecek ve uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 3,67’nin altında tutmayı kabul etti. Buna karşılık ABD, İran’a uyguladığı petrol ve bankacılık yaptırımlarının bir kısmını kademeli olarak kaldırmayı taahhüt ediyor. İran Dışişleri Bakanlığı’ndan yapılan açıklamada ise anlaşmanın “ulusal çıkarların korunması” temelinde imzalandığı ve Tahran’ın nükleer teknoloji alanındaki bağımsızlığından taviz vermediği vurgulandı. Uzun süredir devam eden gizli müzakerelerin, İran’ın son dönemde artan uranyum zenginleştirme faaliyetlerine rağmen sonuçlandığı bildirildi. Ekonomi cephesinde, Brent petrol fiyatları anlaşma haberinin ardından yüzde 2,5 gerileyerek varil başına 72 dolara indi. Analistler, İran’ın günlük 1,5 milyon varillik ihracat potansiyelinin piyasaya dönmesiyle fiyatların daha da düşebileceğini öngörüyor.
Jeopolitik yansımalar ve uluslararası tepkiler
Mutabakat, İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere bölgesel aktörlerden temkinli karşılandı. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, “İran’ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engelleyen her türlü adımı destekleriz, ancak anlaşmanın uygulanmasını yakından izleyeceğiz” dedi. Avrupa Birliği ise kararı “olumlu bir adım” olarak nitelerken, anlaşmanın UAEA denetim mekanizmalarıyla güçlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Rusya ve Çin, ABD’nin tek taraflı yaptırımlarının son bulmasını memnuniyetle karşılarken, yeni mutabakatın çok taraflı bir çerçeveye oturtulması çağrısında bulundu. Uzmanlar, Trump yönetiminin seçim öncesi diplomatik bir başarıya ihtiyaç duyduğunu ve İran’ın da ekonomik baskı altında müzakere masasına döndüğünü belirtiyor.
