ABD Başkanı Donald Trump'ın, İran'a yönelik askeri operasyonu son anda durdurduğu iddiasının ardından, Tahran yönetiminin anlaşma teklifine onay vermesi bekleniyor. Pazartesi günü Hürmüz Boğazı'nda bir Amerikan helikopterinin düşürülmesiyle tırmanan gerilim, Trump'ın 'İran'ı çok fena vuracağız' tehdidinin birkaç saat sonra geri çekilmesiyle yeni bir boyut kazandı. Türkiye, Katar ve Umman'ın arabuluculuğunda şekillenen anlaşma metninin son haline getirildiği belirtilirken, İran'ın resmi onayının beklendiği ifade ediliyor.
Helikopter krizi ve Trump'ın değişen tonu
ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), 24 Haziran'da Hürmüz Boğazı'nda rutin bir keşif uçuşu yapan bir helikopterin 'teknik arıza' nedeniyle düştüğünü; iki personelin kurtarıldığını açıklamıştı. Ancak İran medyası, helikopterin İran hava savunması tarafından düşürüldüğünü iddia etmişti. Trump, olayın ardından Twitter hesabından yaptığı paylaşımda 'İran'ı daha önce hiç görmediğiniz şekilde vuracağız' ifadelerini kullanmış, saatler sonra ise 'Anlaşma için hazırız' mesajı vermişti. Uzmanlar, bu ani dönüşü 'Trump'ın müzakereleri koz olarak kullanma taktiği' olarak yorumluyor.
Bölge ülkeleri devrede: Türkiye, Katar ve Umman
Krizin derinleşmemesi için Türkiye, Katar ve Umman'ın yoğun diplomatik çaba harcadığı öğrenildi. Ankara'nın, Washington ve Tahran arasında bir 'yüzleşme değil, müzakere masası' kurulması yönündeki telkinleri etkili olurken, Katar Emiri Tamim bin Hamed Al Sani'nin doğrudan Trump ve İran Dini Lideri Ayetullah Ali Hamaney ile görüştüğü belirtiliyor. Umman ise tarihsel olarak ABD-İran görüşmelerinde ev sahipliği yapmış bir ülke olarak yine kilit rol üstleniyor. Anlaşma taslağında, İran'ın nükleer faaliyetlerinin sınırlandırılması karşılığında bazı yaptırımların kaldırılması ve Hürmüz Boğazı'nda serbest geçişin garanti altına alınması gibi maddelerin yer aldığı ifade ediliyor.
Trump'ın tutarsız söylemleri ve iç siyaset
Trump'ın İran'a yönelik tehditkar dilinin sürekli değişmesi, ABD iç siyasetinde de soru işaretleri yaratıyor. Cumhuriyetçi kanat, Başkan'ın 'zayıf göründüğü' eleştirisini yaparken; Demokratlar ise 'dikkatsiz söylemlerin savaş riskini artırdığı' uyarısında bulunuyor. Anlaşmaya sıcak bakan İranlı yetkililer ise Trump'ın güvenilirliğini sorguluyor. Tahran'ın, Obama döneminde imzalanan nükleer anlaşmadan Trump'ın tek taraflı çekilmesini hatırlatarak, 'yeni bir anlaşmanın da aynı akıbete uğrayabileceği' endişesini dile getirdiği öğrenildi.
Bağımsız değerlendirme: Diplomasi mi, tehdit mi?
Trump'ın 'savaş-yok savaş' arasında gidip gelen politikası, aslında bir pazarlık taktiğinin ötesinde, ABD'nin Orta Doğu'daki angajmanının ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor. Helikopter kazasının ardından tırmanan gerilim, aslında iki ülke arasında uzun süredir devam eden güvensizliğin bir yansıması. Türkiye, Katar ve Umman gibi bölge aktörlerinin arabuluculuğu, çatışmanın önlenmesinde kritik rol oynasa da, kalıcı bir çözüm için Washington ve Tahran'ın birbirine duyduğu derin şüphenin aşılması gerekiyor. Bu kriz, uluslararası topluma bir kez daha gösterdi ki, askeri güç gösterileri kısa vadede caydırıcı olsa da uzun vadede ancak diplomasi barış getirebilir.
