ABD Başkanı Donald Trump, uluslararası deniz ticaretinin kilit noktalarından Hürmüz Boğazı'nın İran dışındaki tüm gemilere açık olduğunu duyurdu. Beyaz Saray'da yaptığı açıklamada Trump, 'Hürmüz Boğazı, İran dışında tüm gemi trafiğine açıktır. Bölgedeki tüm ülkeler, serbest geçiş hakkından yararlanabilir' ifadelerini kullandı. Bu açıklama, İran'ın bölgedeki askeri faaliyetleri ve petrol tankerlerine yönelik olası tehditlerinin ardından geldi. Uzmanlar, Trump'ın bu sözlerinin ABD'nin İran'a yönelik yaptırım baskısını artırma stratejisinin bir parçası olduğunu belirtiyor.
Petrol Piyasalarında Hareketlilik Bekleniyor
Trump'ın açıklamasının hemen ardından petrol fiyatlarında kısa süreli bir düşüş gözlense de piyasalar genel olarak temkinli bir seyir izledi. Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birine ev sahipliği yaparken, boğazın herhangi bir şekilde kapanması küresel enerji arzında büyük aksamalara yol açabilir. Enerji uzmanı Mehmet Yılmaz, 'Trump'ın açıklaması piyasaları rahatlatmış gibi görünse de İran'ın hamlesi belirsizliğini koruyor. İran'ın olası bir misillemesi, petrol fiyatlarını yeniden yukarı çekebilir' değerlendirmesinde bulundu.
İran'dan Henüz Resmi Yanıt Gelmedi
Trump'ın sözlerine İran cephesinden henüz resmi bir yanıt gelmezken, İran Dışişleri Bakanlığı sözcüsü konuyla ilgili 'gerekli değerlendirmelerin yapıldığını' ifade etti. Geçmişte İran, Hürmüz Boğazı'nın yalnızca kendi kontrolü altında olduğunu ve gerektiğinde geçişleri kısıtlama hakkını saklı tuttuğunu açıklamıştı. ABD'nin 5. Filosu bölgede varlığını sürdürürken, Trump yönetimi İran'ı boğazda 'serbest geçişi engellemeye yönelik herhangi bir eylem' yapmaması konusunda uyardı. Analistler, iki ülke arasındaki gerilimin tırmanması halinde boğazda askeri bir çatışmanın bile yaşanabileceğini öne sürüyor.
Küresel Ticaret ve Enerji Güvenliği Açısından Önemi
Umman Körfezi ile Basra Körfezi'ni birbirine bağlayan Hürmüz Boğazı, en dar noktasında yalnızca 33 kilometre genişliğindedir. Boğazdan günde yaklaşık 17 milyon varil petrol geçmekte olup, bu miktar dünya petrol tüketiminin yaklaşık %20'sine denktir. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar gibi büyük petrol üreticileri ihracatlarının büyük kısmını bu boğaz üzerinden yapmaktadır. Boğazın kapanması durumunda alternatif rota olarak kullanılabilecek tek büyük boru hattı, Suudi Arabistan'ın doğu-batı boru hattıdır ancak bu hattın kapasitesi boğazın yerini tamamen dolduracak düzeyde değildir.
Uluslararası Hukuka Göre Boğazın Statüsü
1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne göre Hürmüz Boğazı, uluslararası seyrüsefer için kullanılan bir boğaz olarak kabul edilir ve tüm gemilerin 'geçiş geçişi' hakkı bulunur. İran ve Umman, boğazın kıyıdaş devletleri olarak, serbest geçişi engellememe yükümlülüğü altındadır. Ancak İran zaman zaman bu hakkı tanımadığını ima eden açıklamalar yapmış, hatta 2019'da bir dizi tankeri alıkoymuştur. Trump'ın 'İran dışında herkese açık' ifadesi, bu hukuki çerçeveyle uyumlu olmakla birlikte, İran'ı hedef alarak gerilimi artırma potansiyeli taşımaktadır. Uluslararası hukuk uzmanları, İran'ın boğazda geçişi tamamen engellemesinin yasa dışı olacağını, ancak kısıtlamaların savaş veya meşru müdafaa gibi durumlarda mümkün olabileceğini belirtmektedir.
ABD-İran Gerginliğinin Gölgesinde Bölgesel Dengeler
Trump'ın bu açıklaması, ABD'nin İran'a yönelik 'maksimum baskı' politikasının bir devamı niteliğindedir. Nükleer müzakerelerin durma noktasına geldiği bir dönemde, ABD İran'ın petrol ihracatını sıfırlamayı hedefliyor. İran ise bu baskıya karşı koymak için boğazı bir koz olarak kullanma eğiliminde. Bölge ülkeleri ise endişeli; Suudi Arabistan ve BAE gibi ABD müttefikleri boğazın güvenliğinin sağlanması için çağrıda bulunurken, Katar ve Umman gibi ülkeler diplomasi yoluyla çözüm arıyor. Son paragraf: Trump'ın 'Hürmüz Boğazı İran dışında herkese açık' sözü, ABD'nin bölgedeki askeri varlığına dayanan bir güç gösterisidir. Ancak bu tek taraflı tutum, İran'ı köşeye sıkıştırarak beklenmedik bir tepkiye yol açabilir. Küresel enerji piyasaları, bu söylemin eyleme dönüşüp dönüşmeyeceğini ve İran'ın nasıl bir karşılık vereceğini izlemeye devam edecek. Boğazın güvenliği, yalnızca bölgesel değil, aynı zamanda küresel bir istikrar meselesidir.
