ABD Başkanı Donald Trump, resmi açıklamasında ABD ile İran arasındaki ateşkesin sona erdiğini duyurdu. Trump, yaptığı yazılı açıklamada, İran'ın ateşkes şartlarını ihlal ettiğini ve bu nedenle anlaşmanın geçerliliğini yitirdiğini belirtti. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, ABD'nin gerekli gördüğü takdirde misilleme yapma hakkını saklı tuttuğu vurgulandı.
Ateşkesin sona ermesinin perde arkası
Mayıs ayında başlayan ateşkes, taraflar arasında dolaylı görüşmeler sonucunda sağlanmıştı. Ancak son haftalarda İran'ın nükleer faaliyetlerini hızlandırdığı yönünde istihbarat raporları gelmeye başladı. ABD Dışişleri Bakanlığı, İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesini artırdığını ve yeni santrifüjler devreye soktuğunu tespit ettiklerini açıkladı. Trump yönetimi, bu adımları ateşkesin ihlali olarak değerlendirdi.
ABD'li yetkililer, İran'ın anlaşma kapsamında taahhüt ettiği denetimlere izin vermediğini de iddia etti. İran ise bu suçlamaları reddederek, ABD'nin kendilerine yönelik yaptırımları hafifletmediğini savundu. Tahran yönetiminden yapılan açıklamada, ateşkesin ABD tarafından tek taraflı feshedildiği ve bundan ABD'nin sorumlu olduğu ifade edildi.
Bölgesel ve küresel yansımalar
Bu gelişme, Orta Doğu'da tansiyonun yeniden yükselmesine neden oldu. Irak ve Suriye'deki İran destekli grupların ABD güçlerine yönelik saldırılarını artırabileceği endişesi var. Körfez ülkeleri ise durumu yakından takip ediyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, ABD'nin kararını desteklediklerini ancak bölgesel istikrarın korunması gerektiğini vurguladı.
Avrupa Birliği, ateşkesin devamı için taraflara çağrı yaptı. AB Dış İlişkiler Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, diyaloğun yeniden başlatılması için arabulucu olmaya hazır olduklarını belirtti. Rusya ise ABD'nin ateşkesi sona erdirme kararını eleştirerek, bunun bölgesel barışa zarar vereceğini savundu.
Enerji piyasalarında da hareketlilik yaşandı. Petrol fiyatları, bu haberin ardından yüzde 3'ün üzerinde yükseldi. Analistler, İran'ın Basra Körfezi'ndeki deniz yollarında provokasyon yapması halinde arz endişelerinin daha da artabileceğini belirtiyor.
Geçmiş anlaşmalar ve tarafların bugünkü konumu
ABD ile İran arasında son on yılda birçok kez kriz yaşandı. 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) nükleer dosyayı çözmüştü ancak 2018'de Trump'ın anlaşmadan çekilmesiyle süreç tıkanmıştı. 2020 yılında General Kasım Süleymani'nin öldürülmesiyle iki ülke savaşın eşiğine gelmişti. Ateşkes ise son dönemdeki dolaylı müzakerelerin bir ürünüydü.
Trump'ın bu hamlesi, Kasım ayındaki başkanlık seçimleri öncesinde güçlü bir mesaj verme amacı taşıyor olabilir. İran'a karşı sert duruşuyla tanınan Trump, seçim kampanyasında ulusal güvenlik vurgusu yapıyor. Ancak bu kararın ABD kamuoyundaki etkisi, özellikle yeni bir askeri angajman endişesiyle karışık değerlendiriliyor.
Uzmanlar, ateşkesin sona ermesinin kısa vadede büyük bir savaş riski yaratmadığını, ancak vekalet savaşlarının yoğunlaşabileceğini ifade ediyor. Her iki taraf da doğrudan bir çatışmadan kaçınmak isterken, gerilim düşürme mekanizmalarının devreye girmesi zaman alabilir. Önümüzdeki haftalarda BM Güvenlik Konseyi'nde konunun ele alınması ve yeni bir müzakere sürecinin başlatılması gündeme gelebilir.
