Son yıllarda dünya genelinde artan sıcak çatışmalar, yeni bir büyük savaşın habercisi mi? A. Refik Kutluer, kaleme aldığı analizde bu sorunun peşine düşüyor. Ukrayna'dan Gazze'ye, Tayvan Boğazı'ndan Sahel'e uzanan gerilim hatları, küresel güçlerin vekalet savaşları ve ekonomik çıkarlar etrafında şekilleniyor. Peki, bu çatışmaların arkasında kimler var? Tarih, 20. yüzyılın başındaki ittifak sistemlerinin benzer bir şekilde kutuplaştığını gösteriyor. Kutluer, "Tarih tekerrür mü ediyor?" sorusunu derinlemesine inceliyor.
Küresel Güç Mücadelesi ve Vekalet Savaşları
ABD, Çin, Rusya ve Avrupa Birliği arasındaki rekabet, doğrudan bir çatışmadan kaçınılarak vekalet savaşları yoluyla yürütülüyor. Ukrayna'da Rusya'nın askeri müdahalesi, Batı'nın ekonomik yaptırımları ve askeri yardımlarıyla karşılık buluyor. Orta Doğu'da Gazze'deki çatışmalar, İran ve İsrail arasındaki gerilimi tırmandırırken, Yemen'deki Husilerin Kızıldeniz'deki saldırıları küresel ticareti tehdit ediyor. Tayvan Boğazı'nda Çin'in artan askeri tatbikatları, ABD'nin bölgedeki müttefiklerine verdiği güvenlik garantileriyle birleşince, Asya-Pasifik'te yeni bir kriz potansiyeli oluşuyor. Sahel bölgesinde ise Fransa'nın askeri varlığını azaltması, Rusya'nın Wagner Grubu üzerinden nüfuz kazanmasına yol açtı. Tüm bu çatışmalar, büyük güçlerin doğrudan karşı karşıya gelmeden çıkarlarını koruma stratejisinin bir parçası.
Kutluer, bu vekalet savaşlarının arkasında ekonomik çıkarların yattığını vurguluyor. Enerji koridorları, nadir toprak elementleri ve ticaret yolları üzerindeki kontrol, güç mücadelesinin temelini oluşturuyor. Örneğin, Ukrayna'daki savaş, Avrupa'nın Rus doğalgazına bağımlılığını azaltma çabalarını hızlandırırken, ABD'nin sıvılaştırılmış doğalgaz ihracatını artırdı. Gazze'deki çatışmalar, Doğu Akdeniz'deki doğalgaz rezervleri ve deniz yetki alanları konusundaki anlaşmazlıkları yeniden gündeme getirdi. Tayvan, dünyanın en büyük yarı iletken üreticisi TSMC'ye ev sahipliği yaparak, küresel teknoloji tedarik zincirinin kalbinde yer alıyor. Bu nedenle, Tayvan Boğazı'ndaki istikrar, sadece bölgesel değil, küresel ekonomi için de hayati önem taşıyor.
Tarihsel Perspektif: 1914 ve 1939'un Gölgesi
Birinci Dünya Savaşı öncesinde Avrupa, karmaşık ittifak sistemleriyle bölünmüştü. Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya'dan oluşan Üçlü İttifak, İngiltere, Fransa ve Rusya'nın oluşturduğu Üçlü İtilaf'a karşı denge politikası izliyordu. 1914'te Saraybosna'da bir suikast, tüm kıtayı ateşe attı. İkinci Dünya Savaşı öncesinde ise Versay Antlaşması'nın yarattığı ekonomik ve siyasi istikrarsızlık, Adolf Hitler'in yükselişine zemin hazırladı. Bugün de benzer şekilde, uluslararası kurumların zayıflaması, milliyetçi akımların güçlenmesi ve ekonomik eşitsizlikler, yeni bir büyük savaşın zeminini hazırlayabilir. Ancak Kutluer, nükleer silahların caydırıcılık gücünün, büyük güçler arasında doğrudan bir savaşı engellediğini belirtiyor. Yine de vekalet savaşlarının yayılma riski ve yanlış hesaplamalar, kontrolsüz bir tırmanmayı tetikleyebilir.
Kutluer'e göre, bugünün dünyası 1914'ten farklı olarak çok kutuplu bir yapıya sahip. ABD'nin hegemonik gücü azalırken, Çin ve Rusya revizyonist politikalar izliyor. Avrupa Birliği ise stratejik özerklik arayışında. Bu çok kutupluluk, daha fazla belirsizlik ve istikrarsızlık anlamına geliyor. Ayrıca, iklim değişikliği, salgın hastalıklar ve siber güvenlik gibi yeni tehditler, geleneksel güvenlik anlayışını dönüştürüyor. Tüm bu faktörler, tarihin tekerrür edip etmeyeceği sorusunu daha da karmaşık hale getiriyor.
Perde Arkasındaki Aktörler: Devletler, Şirketler ve Paramiliter Gruplar
Sıcak çatışmaların arkasında sadece devletler değil, aynı zamanda çok uluslu şirketler, özel askeri şirketler ve paramiliter gruplar da bulunuyor. Savunma sanayii devleri, silah satışlarından milyarlarca dolar kazanç sağlarken, enerji şirketleri çatışma bölgelerindeki kaynaklara erişim için lobi faaliyetleri yürütüyor. Wagner Grubu gibi özel askeri şirketler, devletlerin proxy gücü olarak hareket ediyor. Ayrıca, sosyal medya ve dezenformasyon kampanyaları, kamuoyunu yönlendirmede kritik rol oynuyor. Kutluer, bu aktörlerin çıkarlarının, barışçıl çözümleri zorlaştırdığını savunuyor.
Sonuç olarak, tarih tam anlamıyla tekerrür etmese de, benzer dinamiklerin tekrar ettiği açık. Büyük güçler arasındaki rekabet, vekalet savaşları ve ekonomik çıkarlar, dünyayı yeni bir savaş tehlikesine sürüklüyor. Ancak nükleer caydırıcılık ve karşılıklı ekonomik bağımlılık, doğrudan bir çatışmayı şimdilik engelliyor. Yine de, yanlış hesaplamalar ve kontrolsüz tırmanma, felakete yol açabilir. A. Refik Kutluer'in analizi, karar alıcıların tarihten ders çıkarması gerektiğini hatırlatıyor. Geleceği belirleyecek olan, güç mücadelesi değil, diplomasi ve işbirliği olacak.
