Susam tanesi büyüklüğündeki "çok yönlü delik açan böcek" (Polyphagous Shot Hole Borer - PSHB), taşıdığı yıkıcı mantar hastalığıyla dünya genelinde milyonlarca ağacı yok ediyor. Türkiye dahil birçok ülkede hızla yayılan istilacı tür, özellikle kentsel ağaçları hedef alarak ekosistemlere ve tarıma ciddi tehdit oluşturuyor. Uzmanlar, böceğin tespit edildiği bölgelerde acil önlem alınması gerektiğini vurguluyor.
İstilacı Böcek Nasıl Yayılıyor?
Güneydoğu Asya kökenli olan PSHB, ahşap ambalaj malzemeleri, kereste ticareti ve iklim değişikliğinin etkisiyle son yıllarda Afrika, Avrupa ve Amerika kıtalarına yayıldı. Böcek, ağaç gövdelerine açtığı galerilerde Fusarium cinsi mantarları taşıyor. Bu mantarlar ağacın su ve besin taşıyan dokularını tıkayarak kurumasına neden oluyor. "Çok yönlü" adını almasının sebebi ise 100'den fazla ağaç türüne saldırabilmesi. Özellikle akçaağaç, kavak, söğüt, çınar ve meyve ağaçları en savunmasız türler arasında.
Böceğin yayılma hızı, iklim kriziyle birlikte artış gösterdi. Sıcaklıkların yükselmesi, böceğin üreme döngüsünü hızlandırırken, kuraklık stresi altındaki ağaçların savunma mekanizmalarını zayıflatıyor. Bu durum, istilanın geniş coğrafyalara yayılmasını kolaylaştırıyor.
Türkiye'de Durum ve Alınan Önlemler
Türkiye'de ilk kez 2022 yılında İstanbul ve çevresinde tespit edilen PSHB, kısa sürede Marmara Bölgesi'ne yayıldı. Tarım ve Orman Bakanlığı, istilacı böcekle mücadele için bir eylem planı hazırladı. Ancak uzmanlar, mevcut önlemlerin yetersiz olduğunu ve böceğin Ege ve Akdeniz kıyılarına ulaşma riskinin yüksek olduğunu belirtiyor. Orman Genel Müdürlüğü verilerine göre, son iki yılda binlerce ağaç kuruma nedeniyle kesilmek zorunda kaldı.
İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Orman Fakültesi'nden Dr. Ayşe Demir, "Bu böcek, sadece ormanları değil, park ve bahçelerdeki süs bitkilerini, hatta tarımsal üretimi de tehdit ediyor. Mücadelede erken tespit ve karantina uygulamaları hayati önem taşıyor" dedi. Demir, vatandaşların ağaçlarda anormal kuruma veya gövdede küçük delikler fark ettiğinde yetkililere bildirmesi gerektiğini ekledi.
Bakanlık, istilacı türle mücadele kapsamında biyolojik kontrol yöntemlerini araştırıyor. Ancak doğal düşmanların etkinliği henüz kanıtlanmış değil. Kimyasal mücadele ise çevreye zararlı olduğu için sınırlı tutuluyor. Uzmanlar, en etkili yöntemin sağlıklı ağaç popülasyonunu korumak ve istilacı böceğin yayılışını izlemek olduğunu belirtiyor.
Küresel Etkiler ve Ekonomik Maliyet
PSHB'nin yol açtığı zarar, yalnızca ekolojik değil, ekonomik boyutta da kendini gösteriyor. ABD'nin Kaliforniya eyaletinde bugüne kadar 20 milyondan fazla ağaç kaybedildi. Güney Afrika'da ise istila, tarım arazilerinde verim kaybına yol açarak milyarlarca dolarlık zarara neden oldu. Dünya Bankası tahminlerine göre, istilacı türler küresel ekonomiye yılda 1,3 trilyon dolardan fazla zarar veriyor. PSHB'nin bu tablodaki payı her geçen yıl artıyor.
Türkiye'de de durum endişe verici. Ziraat Mühendisleri Odası, istilacı böceğin fındık, ceviz ve kestane gibi ihracat ürünlerine zarar vermesi halinde milli gelirin olumsuz etkileneceği uyarısında bulundu. Ayrıca orman ekosistemindeki bozulma, erozyon ve sel riskini artırarak dolaylı ekonomik kayıplara yol açabilir.
Ne Yapılmalı?
Bilim insanları, istilacı türlerle mücadelede uluslararası iş birliğinin şart olduğunu vurguluyor. Karantina önlemlerinin sıkılaştırılması, ahşap ürünlerin sertifikalandırılması ve halkın bilinçlendirilmesi öncelikli adımlar arasında. Türkiye'de ise yerel yönetimlere büyük görev düşüyor: park ve bahçelerde düzenli denetim yapılmalı, hastalıklı ağaçlar derhal imha edilmeli ve yeni dikilecek ağaç türleri dirençli olanlardan seçilmeli.
Uzmanlar, iklim değişikliğinin istilacı türlerin yayılımını kolaylaştırdığını hatırlatarak, küresel ısınmayla mücadelenin dolaylı olarak bu tür sorunları da hafifleteceğini belirtiyor. Ancak kısa vadede, PSHB gibi istilacı böceklere karşı etkin bir izleme ve müdahale ağı kurulmadan, ağaç kayıplarının önüne geçmek zor görünüyor.
Sonuç olarak, susam tanesi büyüklüğündeki bu böcek, küresel bir çevre felaketinin simgesi haline gelmiş durumda. Türkiye'nin de aralarında bulunduğu birçok ülke, hem ekolojik hem ekonomik sonuçları olan bu istilaya karşı topyekûn bir mücadele yürütmek zorunda. Ağaçlar bir bir yok olurken, harekete geçmek için geç kalınmış sayılmaz; ancak her geçen gün, kaybedilen ağaç sayısı artıyor.
