Bir okuyucumuz, 1978 doğumlu olduğunu ve 1996 yılının Ocak-Şubat aylarında, henüz 18 yaşını doldurmadan babasına ait inşaat işyerinde çalıştığını belirterek, bu sürenin Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından iptal edilip edilmeyeceğini sordu. Emeklilik hesapları üzerinde doğrudan etkili olan bu konu, özellikle genç yaşta çalışmaya başlayan binlerce kişiyi ilgilendiriyor. İşte SGK mevzuatına göre 18 yaş altı çalışmaların durumu ve emekliliğe etkisi.
SGK Hangi Durumlarda Hizmeti İptal Eder?
Sosyal Güvenlik Kurumu, sigortalı hizmetlerin geçerliliğini belirlerken bazı kurallara uyar. Öncelikle, sigortalı olarak çalışma, işveren tarafından SGK'ya bildirilir ve primleri yatırılır. Ancak, bazı durumlarda bu hizmetler iptal edilebilir veya sayılmayabilir.
- Sigortalının gerçekte çalışmadığı halde sigortalı gösterilmesi, (sahte sigortalılık)
- Çalışma yaşına ilişkin yasal düzenlemelere aykırılık durumları (Örneğin, 18 yaş altı çalıştırma yasakları kapsamındaki işlerde çalışmak)
- Prim ödemelerinin yapılmamış olması ve bu eksikliğin giderilememesi
- Sigorta başlangıç bildirimlerinin süresinde yapılmaması ve işverenin hatalı beyanı
Ancak, burada önemli olan, çalışmanın fiilen gerçekleşip gerçekleşmediğidir. Eğer çalışma gerçekten yapılmışsa ve primleri düzenli olarak yatmışsa, yaş küçüklüğü tek başına hizmetin iptali için bir gerekçe değildir. SGK, tespit yaparken işveren kayıtlarını, imzalı bordroları ve diğer resmi belgeleri inceler.
18 Yaş Altı Çalışma Mevzuatı ve Emeklilik Primleri
Türkiye'de 18 yaşından küçüklerin çalışması İş Kanunu kapsamında özel hükümlere tabidir. Örneğin, maden işleri gibi ağır ve tehlikeli işlerde 18 yaş altı çalıştırma yasaktır. Ancak, inşaat sektörü gibi bazı işlerde 16 yaşını doldurmuş olmak kaydıyla çalışma izni verilebilir. Söz konusu okuyucumuz 1978 doğumlu olduğuna göre, 1996 yılında 18 yaşından gün alıyor olması gerekmekte; ancak soruda doğum tarihi 20/01/1978 verilmiş, çalışma tarihi ise 02/01/1996 - 29/02/1996 olarak belirtilmiş. Bu durumda, 20 Ocak 1996 tarihinde kişi 18 yaşını dolduracaktır. Yani, 2 Ocak – 19 Ocak arası 18 yaş altı, 20 Ocak sonrası ise 18 yaşını doldurmuş sayılır.
SGK'nın emeklilik hesaplarında 18 yaş altı çalışmaların sayılması, sigortalılık başlangıcının tespiti açısından kritik bir öneme sahiptir. 4447 sayılı Kanun'un Geçici 81. maddesi gibi düzenlemeler, sigortalılık başlangıcını etkileyen unsurlar arasında sayılır. Eğer kişi 18 yaşını doldurmadan yapılan çalışma ile ilk kez sigortalı olmuşsa, bu süre prim gün sayısına eklenir ve sigortalılık başlangıcı o tarih kabul edilir. Bu durum, emeklilik yaşının daha erken belirlenmesine bile yol açabilir. Ancak, kişinin 18 yaş altında çalışması, özellikle çıraklık statüsünde geçmişse, bu süreler farklı değerlendirilir.
Çıraklık ve Staj Durumları
Çıraklık döneminde geçen süreler ile staj süreleri, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu kapsamında sigortalılık sayılmaz. Bu tür eğitimler sırasında yapılan ödemeler, malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primleri olarak değerlendirilir, ancak iş kazası ve meslek hastalığı ile hastalık sigortası açısından geçerlidir. Bu nedenle, babasına ait işyerinde çalışmanın çıraklık olarak değerlendirilip değerlendirilmediği önem taşır. Eğer çıraklık söz konusu değilse ve fiilen çalışmışsa, SGK bu süreyi normal sigortalılık olarak kabul eder.
SGK'nın uygulamalarında, 18 yaş altı çalışmaların iptal edilmesi gibi bir durum genellikle söz konusu değildir. Çünkü sigortalılık, kişinin çalışma gücüne sahip olması ve iş sözleşmesine dayalı olarak çalışması ile başlar. Türk Medeni Kanunu'na göre, 15 yaşını dolduran kişi, kendi kararı ile çalışabilir. Bu yaşın altında ise veli izni gereklidir. Mevcut bilgiler ışığında, kişi 1996 yılında 18 yaşından gün alsa da, bu yaş sınırı çalışma ehliyeti açısından bir engel teşkil etmez. Dolayısıyla, SGK'nın bu süreyi iptal etmesi hukuken mümkün görünmemektedir.
Okuyucumuzun Durumu Ne İfade Ediyor?
Babasına ait inşaat işyerinde geçen bu süre, eğer SGK'ya bildirilmiş ve primleri yatırılmışsa, emeklilik hesabında dikkate alınacaktır. Ancak, bildirilmemişse ve prim ödenmemişse, bu hizmetin sonradan kazandırılması için dava açılması gerekebilir. İşverenin baba olması, aile içi iş ilişkisi olduğu izlenimi uyandırabilir; ancak hizmet tespiti davalarında bu durum özel olarak incelenir. SGK, işyeri sahibinin yakını olan çalışanları “fiili çalışma” şartını aramaktadır. Bu nedenle, sadece kağıt üzerinde sigortalı gösterilme değil, gerçek bir çalışmanın varlığı kanıtlanmalıdır.
Ayrıca, 18 yaş altı olarak geçen süreler, -eğer çalışılmışsa- prime esas kazançların düşük olması nedeniyle emeklilik aylığı bağlanırken düşük aylık oranlarına neden olabilir. Ancak bu, hizmetin iptali değil, aylık hesabına yansıyan bir sonuçtur. Dolayısıyla, okuyucumuzun endişesi yerinde değildir.
Emeklilik Başvurusu İçin Ne Yapmalı?
Emeklilik başvurusu yapacak kişilerin, öncelikle SGK'dan hizmet dökümü alarak tüm sigortalılık sürelerini kontrol etmeleri faydalı olacaktır. Hizmet dökümünde eksik veya hatalı görülen süreler için SGK'ya itiraz edilebilir; ancak bu itirazın belgelerle desteklenmesi gerekir. Eğer hizmet tespiti konusunda bir uyuşmazlık varsa, iş mahkemelerine başvurarak dava açma hakkı bulunmaktadır.
Sonuç olarak, 18 yaş altı çalışmaların SGK tarafından iptal edilmesi kural olarak mümkün değildir. Yasalar, çocuk işçiliğini düzenlemekle birlikte, bu sürelerin sigortalılık açısından geçerli olduğunu hükme bağlamıştır. Ancak, çalışmanın kanıtlanması ve primlerin ödenmiş olması şarttır. Bu nedenle, özellikle babasına ait işyerinde çalışanların, SGK kayıtlarını ve ödeme belgelerini saklamaları büyük önem taşır. Emeklilik planlaması yapanların bir uzmana danışarak hareket etmeleri, hak kayıplarının önüne geçecektir.
