Sosyal medya platformları ve arama motorlarında kullanıcıların karşısına çıkan içerikler, giderek daha fazla algoritmalar tarafından belirleniyor. Bu durum, aynı kelimeyi aratan iki kişinin bile farklı sonuçlarla karşılaşmasına yol açıyor. Konuyu SABAH'a değerlendiren Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ali Murat Kırık, algoritmaların arama sonuçlarını ve içerik akışını kişiselleştirerek kullanıcıyı adeta bir "yankı odası"na hapsettiğini söyledi. Kırık, bu durumun toplumsal kutuplaşmayı derinleştirdiği uyarısında bulundu.
Algoritmalar nasıl çalışıyor ve bizi nasıl yönlendiriyor?
Prof. Dr. Ali Murat Kırık, algoritmaların temel işleyişini şöyle açıkladı: "Algoritmalar, kullanıcıların geçmiş davranışlarını, tıklama alışkanlıklarını, beğenilerini, paylaşımlarını ve hatta ekranda kalma sürelerini analiz ederek bir 'dijital profil' oluşturur. Bu profil doğrultusunda, kullanıcının ilgisini çekecek ve etkileşimi artıracak içerikler öne çıkarılır. Yani arama motorları artık sadece birer bilgi kapısı değil, aynı zamanda birer yönlendirme aracı haline gelmiştir."
Kırık, aynı arama terimini kullanan iki farklı kişinin neden farklı sonuçlar gördüğünü ise şu sözlerle açıkladı: "Bir kullanıcı sürekli belirli bir siyasi görüşe yakın haber sitelerini ziyaret ediyorsa, arama motoru ona o görüşe uygun sonuçları daha fazla gösterir. Diğer kullanıcı ise farklı bir profil çizdiği için zıt görüşteki içerikleri görebilir. Bu, objektif bir arama deneyimi yaşanmadığı anlamına gelir."
Yankı odası riski büyüyor
Algoritmaların en büyük tehlikelerinden biri olarak "yankı odası" (echo chamber) kavramını işaret eden Prof. Dr. Kırık, "Yankı odası, bireyin yalnızca kendi fikirlerini doğrulayan içeriklerle karşılaşması ve farklı görüşlere neredeyse hiç maruz kalmamasıdır. Bu durum, kişinin kendi doğrularını mutlaklaştırmasına, karşıt görüşleri ise düşmanlaştırmasına yol açar. Zamanla toplumda ortak bir gerçeklik algısı kaybolur ve kutuplaşma artar" dedi.
Yankı odasının sadece siyasi konularda değil, sağlık, bilim ve gündelik yaşamda da etkili olduğunu belirten Kırık, "Örneğin, aşı karşıtı içeriklerle etkileşime giren bir kullanıcı, sürekli benzer içeriklerle karşılaşır ve bu görüşünü pekiştirir. Aynı şekilde, belirli bir diyet veya tedavi yöntemini savunan kişiler, bilimsel gerçeklikten kopuk önerilerle karşılaşabilir. Bu da bireysel ve toplumsal sağlığı tehdit eder" ifadelerini kullandı.
Algoritmaların ticari ve siyasi amaçları
Algoritmaların aslında tarafsız olmadığını vurgulayan Kırık, "Bu sistemler, platformların ticari çıkarları doğrultusunda tasarlanır. Amaç, kullanıcıyı platformda daha fazla tutmak ve daha fazla reklam geliri elde etmektir. Bu nedenle, en çok etkileşim alan içerikler öne çıkarılır. Ancak bu içerikler her zaman doğru veya faydalı değildir; genellikle duygusal, sansasyonel ve kutuplaştırıcı içeriklerdir" diye konuştu.
Siyasi manipülasyon riskine de dikkat çeken Kırık, "Seçim dönemlerinde algoritmalar, belirli bir partinin lehine veya aleyhine içerikleri öne çıkarabilir. Bu, demokratik süreçlere gölge düşürür. Ayrıca, yabancı aktörler de bu algoritmaları kullanarak toplumları yönlendirebilir. Bu nedenle, algoritmaların şeffaf ve denetlenebilir olması şarttır" uyarısında bulundu.
Kullanıcılar ne yapabilir?
Prof. Dr. Ali Murat Kırık, bireysel olarak alınabilecek önlemleri şöyle sıraladı:
- Farklı kaynaklardan haber almak: Tek bir sosyal medya platformuna veya arama motoruna bağımlı kalmamak.
- Karşıt görüşleri okumak: Kendi fikrinizi doğrulayan içeriklerin yanı sıra, zıt görüşleri de incelemek.
- Arama geçmişini temizlemek: Arama motorlarının kişiselleştirilmiş sonuçlar sunmasını engellemek için geçmişi düzenli olarak silmek.
- Gizli mod kullanmak: Arama yaparken gizli sekme kullanarak profil oluşumunu azaltmak.
- Medya okuryazarlığı: Algoritmaların nasıl çalıştığını öğrenmek ve eleştirel düşünme becerisini geliştirmek.
Kırık, "Unutmayın, algoritmalar birer araçtır. Onları nasıl kullandığımız, toplumun geleceğini belirleyecek. Bilinçli kullanıcı olmak, yankı odasından çıkmanın ilk adımıdır" dedi.
Düzenleme ve denetim ihtiyacı
Son olarak, konunun yasal boyutuna değinen Prof. Dr. Kırık, "Türkiye'de ve dünyada algoritmalara yönelik düzenlemeler henüz yeterli değil. Avrupa Birliği'nin Dijital Hizmetler Yasası gibi adımlar var ancak uygulamada sorunlar yaşanıyor. Türkiye'de de kişisel verilerin korunması ve algoritmik şeffaflık konusunda acil adımlar atılmalı. Aksi halde, toplumsal fay hatları daha da derinleşir" değerlendirmesinde bulundu.
Algoritmaların hayatımıza etkisi her geçen gün artıyor. Kullanıcıların bu konuda farkındalık kazanması, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde kritik önem taşıyor. Prof. Dr. Ali Murat Kırık'ın uyarıları, dijital çağda bilinçli bir birey olmanın gerekliliğini bir kez daha gözler önüne seriyor.
