Özbekistan, Mart 2024'te Taşkent'te Hazreti İmam Külliyesi'nin yanı başında inşa edilen Özbekistan İslam Medeniyeti Merkezi ile kültürel mirasını küresel ölçekte sergilemeye başladı. On hektarı aşan alanıyla Orta Asya'nın en büyük müze komplekslerinden biri olan merkez, ülkenin son yıllarda benimsediği kültür siyasetinin en iddialı örneği olarak öne çıkıyor. Peki bu devasa yapı, geçmişi müzeleştirerek kime ne mesaj veriyor?
Kültürel Mirasın Siyasi Sahnelemesi
Özbekistan hükümeti, İslam Medeniyeti Merkezi'ni yalnızca bir müze olarak değil, aynı zamanda ulusal kimliğin ve bölgesel liderlik iddiasının bir göstergesi olarak konumlandırıyor. Merkezde sergilenen el yazmaları, astronomi aletleri, seramikler ve dokumalar, 8. yüzyıldan 19. yüzyıla uzanan geniş bir döneme ait. Ancak bu eserlerin seçimi ve sunumu, tarafsız bir tarih anlatısından ziyade belirli bir siyasi söylemi destekliyor.
Özbek yetkililer, merkezin açılışını "tarihsel adalet" ve "medeniyet mirasına sahip çıkma" söylemleriyle duyurdu. Devlet Başkanı Şavkat Mirziyoyev, açılış töreninde yaptığı konuşmada, "Bu merkez, atalarımızın ilim ve irfan dünyasına katkılarını tüm insanlığa göstermek için bir köprüdür" ifadelerini kullandı. Ne var ki, bu tür projeler genellikle iç siyasette meşruiyet arayışının bir parçası olarak da okunuyor.
Tarihsel Anlatıda Seçicilik
Merkezin sergilediği tarih, ağırlıklı olarak İslam'ın altın çağındaki bilim ve kültür hayatına odaklanıyor. İbn Sina, Biruni, Uluğ Bey gibi isimler ön plana çıkarılırken, Sovyet dönemi ve sonrasındaki zorluklar, dinî baskılar veya ekonomik sıkıntılar gölgede bırakılıyor. Bu seçici anlatı, ülkenin bugünkü yönetimine tarihsel bir meşruiyet kazandırma amacı taşıyor.
Öte yandan, merkezin bulunduğu Hazreti İmam Külliyesi, zaten Orta Asya'nın en önemli dinî merkezlerinden biri. Buraya eklemlenen müze, hem hacı adayları hem de turistler için bir cazibe noktası oluşturuyor. Ancak dinî mirasın müzeleştirilmesi, inanç turizmi ile siyasi propaganda arasındaki çizgiyi belirsizleştiriyor.
Orta Asya'da Kültürel Rekabet
Özbekistan'ın bu hamlesi, komşu ülkelerle girişilen kültürel rekabetin bir parçası. Kazakistan ve Tacikistan da benzer şekilde tarihi miraslarını öne çıkararak bölgesel nüfuz alanlarını genişletmeye çalışıyor. Tacikistan, Semerkant ve Buhara'nın Tacik kültürüne ait olduğu iddiasını sık sık dile getirirken, Özbekistan bu tür iddialara karşı müzeler ve anıtlar yoluyla yanıt veriyor.
Uluslararası arenada ise Özbekistan, İslam İşbirliği Teşkilatı ve UNESCO gibi kuruluşlarla iş birliğini artırarak yumuşak güç unsurlarını kullanıyor. İslam Medeniyeti Merkezi, bu stratejinin somut bir ayağı olarak öne çıkıyor. Merkezde düzenlenen uluslararası sempozyumlar ve sergiler, ülkenin "medeniyetler arası diyalog" söylemini güçlendiriyor.
Halk Ne Düşünüyor?
Taşkent'te yaşayanlar, merkezin açılmasını genel olarak olumlu karşılıyor. Ancak bazı kesimler, bu tür prestij projelerine ayrılan bütçenin sosyal hizmetlere aktarılması gerektiğini savunuyor. Ekonomik zorluklarla boğuşan ülkede, milyonlarca dolarlık yatırımlarla inşa edilen kültürel tesisler, halkın bir kısmı için lüks olarak görülüyor.
Öte yandan, genç nesil için bu merkez, tarihlerini öğrenme ve dünya kültürüyle bağ kurma fırsatı sunuyor. Üniversite öğrencileri, merkezde düzenlenen atölye ve konferanslara yoğun ilgi gösteriyor. Bu durum, kültürel yatırımların uzun vadede toplumsal etkileşimi artırabileceğini gösteriyor.
Gelecekte Ne Bekleniyor?
Özbekistan, 2030 yılına kadar kültür turizmini ülke ekonomisinin önemli bir parçası haline getirmeyi hedefliyor. İslam Medeniyeti Merkezi, bu hedefin kilit taşlarından biri. Ancak merkezin başarısı, yalnızca ziyaretçi sayısıyla değil, aynı zamanda tarih anlatısının ne kadar kapsayıcı ve eleştirel olduğuyla da ölçülecek.
Müzeleşen tarih, eğer geçmişin tüm katmanlarını sorgulayıcı bir şekilde ele alırsa, gerçek anlamda bir diyalog aracı olabilir. Aksi halde, sadece iktidarın kendi hikâyesini anlattığı bir sahne olarak kalır. Özbekistan'ın bu merkezle neyi başaracağı, önümüzdeki yıllarda tarihçilerin ve siyaset bilimcilerin yakından izleyeceği bir konu olmaya devam ediyor.
