Norveç makamları, Ukrayna devlet enerji şirketi Naftogaz'ın talebi üzerine Rusya'ya ait ticari bir keşif ve yolcu gemisine Svalbard Takımadaları'nda el koydu. 'Professor Molchanov' adlı geminin, 2014 yılında Rusya'nın Kırım'ı ilhak etmesinin ardından Lahey'deki tahkim sürecinde Naftogaz lehine hükmedilen 4,22 milyar dolarlık tazminatın tahsilatı kapsamında alıkonulduğu bildirildi. Olay, uluslararası hukukta emsalsiz bir uygulama olarak değerlendiriliyor.
El Koyma Nasıl Gerçekleşti?
Norveç polisi, Svalbard'ın ana yerleşimi Longyearbyen'de demirli olan ve 1983 yılında inşa edilen Rus bayraklı gemiye operasyon düzenledi. Naftogaz'ın avukatları tarafından yapılan başvurunun ardından yerel mahkemenin kararıyla gemiye el konulduğu açıklandı. Geminin mürettebatı ve yolcuları hakkında ise herhangi bir gözaltı bilgisi paylaşılmadı. Operasyonun, Ukrayna'nın yurtdışındaki Rus devlet varlıklarına yönelik artan hukuki girişimlerinin bir parçası olduğu belirtiliyor.
Russian media reports suggest that the vessel is operated by the Arctic and Antarctic Research Institute (AARI) based in St. Petersburg. The ship was reportedly on a scientific mission in the Arctic when it was detained. Local authorities in Svalbard have confirmed the seizure but declined to comment further, citing legal proceedings.
Naftogaz'ın Tazminat Mücadelesi ve Kırım Bağlantısı
Ukrayna'nın en büyük doğal gaz şirketi Naftogaz, 2014 yılında Kırım'ın ilhakı sırasında şirketin varlıklarına ve yatırımlarına el konulması nedeniyle Rusya'ya karşı uluslararası tahkim süreci başlatmıştı. Lahey'deki Daimi Tahkim Mahkemesi, 2023 yılında verdiği kararla Rusya'nın Naftogaz'a 4,22 milyar dolar tazminat ödemesine hükmetmişti. Rusya kararı tanımadığını açıklamış ve ödeme yapmamıştı. Bu gelişme üzerine Naftogaz, dünya genelinde Rus devletine ait ticari kazanç sağlayan varlıkları tespit ederek haciz yollarını araştırmaya başlamıştı.
Svalbard Takımadaları, 1920 tarihli Spitsbergen Antlaşması ile Norveç'in egemenliğine bırakılmış ancak taraf ülkelerin ekonomik faaliyetlerine eşit erişim hakkı tanınmıştır. Rusya'nın bölgede uzun süredir kömür madenciliği ve bilimsel araştırma faaliyetleri bulunuyor. Uzmanlar, bu el koymanın uluslararası hukukta tartışmalara yol açacağını, zira Svalbard'ın statüsünün ve Rusya'nın diplomatik dokunulmazlığının gündeme gelebileceğini belirtiyor.
Rusya'nın Tepkisi ve Olası Sonuçlar
Rusya Dışişleri Bakanlığı, Norveç'in bu kararını 'düşmanca bir adım' olarak nitelendirerek protesto etti. Moskova, Norveç'in Rusya'ya ait sivil bir bilim gemisine el koymasının iki ülke arasındaki ilişkileri ciddi şekilde zedeleyeceğini ve buna misilleme yapılacağını duyurdu. Öte yandan Rusyalı yetkililer, geminin bir kamu kuruluşuna ait olduğunu ve bu nedenle devlet malı sayılması gerektiğini savunarak, el koymanın hukuka aykırı olduğunu ileri sürdü.
Ukrayna tarafı ise gelişmeyi 'Uluslararası hukukun zaferi' olarak nitelendirdi. Naftogaz'ın CEO'su Oleksiy Chernyshov yaptığı açıklamada, 'Rusya'nın Kırım'da gasp ettiği varlıklarımızın karşılığını almak için kararlılıkla mücadele ediyoruz. Bugün atılan bu adım, Rusya'nın uluslararası yükümlülüklerini görmezden gelmesinin bedelini ödeyeceğinin açık bir göstergesidir' ifadelerini kullandı.
Ukrayna'nın Uluslararası Hukuk Stratejisi
Ukrayna, savaşın başlangıcından bu yana yurtdışındaki Rus devlet varlıklarının dondurulması ve bunların Ukrayna'nın yeniden inşası için kullanılması amacıyla birçok hukuki girişimde bulunuyor. Ancak bu tür bir el koyma kararı, tahkim kararının infazı kapsamında şimdiye kadar yapılan en somut adımlardan biri olarak dikkat çekiyor. Benzer çabalar Avrupa Birliği ülkelerinde de sürüyor; özellikle Belçika ve İsviçre'de Rus devlet şirketlerinin hesaplarına el konulması için Ukraynalı avukatların mahkemelere başvurduğu öğrenildi.
Hukukçular, Norveç'in bu adımının, uluslararası tahkim kararlarının uygulanmasında devletlerin egemen bağışıklığı ilkesiyle çelişme riski taşıdığına dikkat çekiyor. St. Petersburg merkezli enstitünün ‘Professor Molchanov’ gemisinin bilimsel araştırma amaçlı kullanıldığı ve ticari bir faaliyet yürütmediği savunması, mahkeme sürecinin seyrini değiştirebilir. Uzmanlar, Norveç mahkemelerinin önümüzdeki haftalarda geminin serbest bırakılması için yapılacak itirazları değerlendireceğini belirtiyor.
Bu gelişme, Rusya ile Norveç arasında Kuzey Kutbu'ndaki işbirliğini de olumsuz etkileyebilir. İki ülke, Svalbard'da ortak bilimsel projeler yürütüyor ve balıkçılık anlaşmaları imzalıyor. El koyma kararının, Arktik bölgesindeki jeopolitik gerilimi artırması muhtemel.
Naftogaz'ın Tahkim Zaferi ve Ötesi
Naftogaz'ın 2023'te kazandığı tahkim davası, aslında sadece Kırım varlıkları için değil, aynı zamanda Ukrayna topraklarının büyük bölümünde yaşanan işgallerin neden olduğu zararları da kapsıyor. Şirket, 2014 öncesi dönemde Kırım'da doğal gaz çıkarma ve dağıtım tesislerine sahipti. Rusya'nın ilhakının ardından bu tesisler millileştirilerek Rus devlet şirketlerine devredilmişti. Naftogaz, tahkim sürecinde bu varlıkların değerinin 5 milyar doları aştığını öne sürmüş, mahkeme ise 4,22 milyar dolar tazminata hükmetmişti.
Ukrayna hükümeti, benzer şekilde Herson ve Zaporijya bölgelerindeki doğal gaz sahaları için de Rusya'ya karşı ayrı tazminat davaları hazırlıyor. Uluslararası hukuk şirketlerinin desteğiyle yürütülen bu süreçlerin, Rusya'nın savaş tazminatı yükümlülüğünü artıracağı öngörülüyor.
Değerlendirme
Norveç'in bu el koyma kararı, Ukrayna'nın uluslararası hukuk yoluyla Rusya'dan tazminat alma çabalarında yeni bir dönemin kapısını aralıyor. Her ne kadar pratikte 4 milyar doların tahsili güç olsa da, Rus devletine ait herhangi bir varlığın, İskandinav ülkeleri gibi hukukun üstünlüğüne bağlı bir ülkede haczedilebilir olması, Kiev'in elini güçlendiriyor. Bu durum, diğer ülkeler için de emsal teşkil edebilir. Ancak Rusya'nın diplomatik ve hukuki karşı hamleleri, sürecin uzun ve çekişmeli geçeceğini gösteriyor. Özellikle Svalbard Antlaşması'nın koruduğu dengeler, bu krizden olumsuz etkilenebilir. Uluslararası toplum, Norveç ile Rusya arasında yaşanabilecek kutuplaşmayı ve Norveç'in bu adımının hukuki geçerliliğini yakından izleyecek.
