12 Eylül 1980 askeri darbesi, Türkiye'nin siyasi ve ekonomik tarihinde bir dönüm noktasıdır. Ancak darbenin sadece siyasi bir müdahale olmadığı, aynı zamanda 5 Ocak 1980'de ilan edilen ekonomi programının uygulama sopası olduğu biliniyor. 24 Ocak Kararları olarak bilinen bu programla Türkiye, karma ekonomik modeli terk ederek neoliberal bir dönüşüm sürecine girmiş ve NATO hukukunun da etkisiyle ABD'nin liberal küresel piyasasına entegre olmuştur. Peki, bu süreç nasıl işledi ve 4. aşama olarak adlandırılan bu dönem ne anlama geliyor?
24 Ocak Kararları ve Ekonomik Dönüşüm
5 Ocak 1980'de dönemin Başbakanı Süleyman Demirel tarafından açıklanan 24 Ocak Kararları, Türkiye ekonomisinde köklü bir değişimi temsil ediyordu. İthal ikameci ve korumacı sanayileşme modeli terk edilerek ihracata dayalı büyüme, serbest piyasa ekonomisi ve özelleştirme hedefleniyordu. Bu kararlar, IMF ve Dünya Bankası'nın da desteklediği bir yapısal uyum programıydı. Ancak bu ekonomik dönüşümün toplumsal maliyeti ağır oldu; işsizlik arttı, gelir dağılımı bozuldu ve siyasi istikrarsızlık derinleşti.
NATO Hukuku ve Türkiye'nin Konumlandırılması
NATO hukuku, üye ülkelerin askeri ve siyasi olarak ittifakın çıkarları doğrultusunda hareket etmesini sağlayan bir çerçevedir. Türkiye, 1952'de NATO'ya üye olduktan sonra Batı ittifakının Doğu Akdeniz'deki kilit ülkesi haline geldi. 12 Eylül darbesi sonrası, Türkiye'nin NATO içindeki rolü daha da pekişti. Darbe yönetimi, NATO'nun güvenlik doktrinlerini benimseyerek ülkeyi ABD'nin liberal küresel piyasasına eklemledi. Bu bağlamda 4. aşama, Türkiye'nin NATO hukuku aracılığıyla Batı'ya tam entegrasyonunu ve neoliberal ekonomi politikalarının kurumsallaşmasını ifade eder.
Darbenin Ekonomik ve Siyasi Sonuçları
12 Eylül darbesi, 24 Ocak Kararları'nın uygulanmasını kolaylaştırdı. Sendikalar bastırıldı, grevler yasaklandı, ücretler düşürüldü ve kamu harcamaları kısıldı. Bu politikalar kısa vadede enflasyonu düşürdü ve ihracatı artırdı ancak uzun vadede Türkiye'yi dış borç kısır döngüsüne soktu. Darbe anayasası, ekonomik reformların devamlılığını sağlamak üzere tasarlanmıştı. Özelleştirmeler hızlandı, devletin ekonomideki rolü küçültüldü. Turgut Özal'ın 1983'te başbakan olmasıyla bu politikalar daha da derinleşti.
Bağımsız Değerlendirme
12 Eylül'ü sadece bir askeri darbe olarak okumak, onun ardındaki ekonomik ve jeopolitik dinamikleri göz ardı etmek olur. Türkiye'nin NATO hukuku ve neoliberal programa çıpanması, sadece bir dönemin değil, günümüz siyasi ve ekonomik yapısının da temelini oluşturuyor. Bu süreç, bağımsızlık ve egemenlik anlayışının sınırlarını da sorgulatıyor. Bugün hala tartışılan yargı bağımsızlığı, merkez bankası bağımsızlığı ve hukuk devleti gibi kavramların kökleri bu dönemde atıldı. 4. aşama, Türkiye'nin küresel sisteme eklemlenme biçiminin bir kod adıdır ve bu kod bugün de geçerliliğini koruyor.
