Bugün, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş belgelerinden en önemlisi kabul edilen Lozan Barış Antlaşması'nın 103. yıldönümü. 24 Temmuz 1923'te İsviçre'nin Lozan kentinde imzalanan antlaşma, modern Türkiye'nin uluslararası alanda tanınmasını sağladı ve tam bağımsızlık ilkesinin hukuki teminatını oluşturdu. Tarihçi Prof. Dr. Hakkı Uyar, antlaşmanın önemini vurgulayarak, Lozan'ın dünya tarihinde nadir görülen uzun ömürlü anlaşmalardan biri olduğunu belirtiyor.
Lozan'ın Tarihsel Arka Planı
Lozan Barış Antlaşması, I. Dünya Savaşı sonrasında işgal altındaki Türk topraklarında yürütülen Kurtuluş Savaşı'nın diplomatik zaferidir. 1922'de Mudanya Mütarekesi ile fiilen sona eren savaş, ardından İsviçre'de başlayan barış görüşmeleriyle nihai şeklini aldı. Görüşmelere Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti adına İsmet Paşa (İnönü) başkanlığındaki heyet katıldı. Antlaşma, Türkiye'nin bugünkü sınırlarını büyük ölçüde belirlerken, kapitülasyonların kaldırılması, azınlıkların statüsü, Boğazların yönetimi ve savaş tazminatları gibi kritik konuları da düzenledi.
Tam Bağımsızlığın Belgelenmesi
Prof. Dr. Hakkı Uyar'ın değerlendirmesine göre Lozan, Türkiye için tam bağımsızlık belgesi niteliğini taşıyor. Antlaşmayla birlikte Osmanlı İmparatorluğu'ndan kalan borçlar, yabancı ayrıcalıkları ve işgalci güçlerin varlığı sona erdi. Uyar, “Lozan, sadece bir barış antlaşması değil, aynı zamanda yeni Türkiye'nin egemenliğini tescil eden bir metin. Dünya tarihinde bu kadar uzun süre geçerliliğini koruyan ender antlaşmalardan biridir” ifadelerini kullandı. Antlaşmanın en dikkat çekici yönlerinden biri, günümüze kadar temel ilkelerini koruyarak yürürlükte kalması. Boğazlar rejimi dışında Lozan'ın hükümleri büyük ölçüde geçerliliğini sürdürüyor.
Lozan'ın Kazanımları
- Kapitülasyonların kaldırılması: Yabancı devletlerin Osmanlı üzerindeki ekonomik ve hukuki ayrıcalıkları sona erdirildi.
- Azınlıkların statüsü: Gayrimüslim azınlıkların hakları güvence altına alındı, ancak bunların birer siyasi araç olarak kullanılması engellendi.
- Savaş tazminatı: Türkiye herhangi bir savaş tazminatı ödemek zorunda kalmadı.
- Sınırlar: Bugünkü Türkiye sınırları büyük ölçüde belirlendi (Hatay hariç).
Antlaşma aynı zamanda Ege adaları, Batı Trakya, Musul-Kerkük gibi bölgelerin statüsünü de düzenledi. Musul sorunu daha sonra Milletler Cemiyeti'nde çözüme kavuşturuldu.
103 Yıl Sonra Lozan'ın Anlamı
Lozan Antlaşması, Cumhuriyet'in kurucu metinleri arasında yer alıyor ve her yıl dönümünde törenlerle anılıyor. Ancak antlaşma, zaman zaman güncel siyasi tartışmaların da odağında oluyor. Bazı çevreler Lozan'ın süresinin dolduğu iddiasında bulunsa da antlaşmanın belirli bir süreyle sınırlı olmadığı ve taraf devletlerin iradesi dışında geçersiz kılınamayacağı vurgulanıyor. Prof. Dr. Uyar, Lozan'ı “Türkiye'nin uluslararası hukuktaki yerini sağlamlaştıran, tam bağımsızlık ilkesini dünyaya kabul ettiren bir anlaşma” olarak niteliyor.
Lozan Barış Antlaşması, bir asrı aşan süredir Türkiye'nin egemenlik temellerini korumaya devam ediyor. Her ne kadar zaman zaman revizyonist tartışmalar gündeme gelse de antlaşma, uluslararası hukuk açısından bağlayıcılığını sürdürüyor. Türkiye'nin jeopolitik konumu ve bölgesel dinamikler göz önüne alındığında, Lozan'ın sağladığı barış ve istikrar ortamı, gelecek nesiller için de referans niteliğinde kalmaya aday.
