Sanat, toplumların hafızasını oluşturan en güçlü araçlardan biridir. Ancak son yıllarda, kültürel belleğin sessiz bir çöküş yaşadığı gözlemleniyor. "Sanat halk için mi, sanat için mi?" sorusu, yalnızca estetik bir tartışma değil; aynı zamanda siyasi, toplumsal ve ekonomik boyutları olan derin bir kriz. Deniz Öztürk'ün bu haftaki yazısı, kültür politikalarının dönüşümünü ve bu dönüşümün toplumsal sonuçlarını ele alıyor.
Sanatın metalaşması ve kamusal alandan çekilmesi
Son on yılda, Türkiye'de sanat kurumları ve kültürel faaliyetler gözle görülür bir dönüşüm geçirdi. Kamu destekli sanat projeleri azalırken, özel sektör ve sponsorluklar ön plana çıktı. Bu değişim, sanatın erişilebilirliğini azalttı ve belirli bir zümreye hitap eden bir yapı oluşturdu. Özellikle büyükşehirlerde, belediyelerin kültür sanat bütçeleri kesintiye uğradı. Örneğin, İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin 2023 yılı kültür sanat harcamaları bir önceki yıla göre %30 azaldı. Bu durum, sergilerin, tiyatroların ve konserlerin daha az sayıda izleyiciye ulaşmasına neden oldu. Sanatın kamusal alandan çekilmesi, kültürel belleğin de zayıflamasına yol açıyor. Halkın sanata erişimi kısıtlandıkça, ortak hafıza da daralıyor.
Kültür politikalarında seçici yaklaşım
Devletin kültür sanat alanındaki tutumu da tartışma konusu. Bazı sanat dalları ve sanatçılar desteklenirken, eleştirel sesler ya görmezden geliniyor ya da sansüre uğruyor. Bu seçici yaklaşım, kültürel çeşitliliği ortadan kaldırarak tek tip bir anlayışın hakim olmasına neden oluyor. 2022'de yürürlüğe giren Sinema Kanunu ile getirilen denetim mekanizmaları, bağımsız yapımcıları zor durumda bıraktı. Benzer şekilde, tiyatro oyunlarına uygulanan sansür, ifade özgürlüğünü kısıtlarken, sanatın toplumsal işlevini de sekteye uğratıyor.
Kültürel belleğin dönüşümü
Kültürel bellek, sadece geçmişi değil, bugünü ve geleceği de şekillendirir. Sanat, geçmiş deneyimlerin aktarılmasında ve toplumsal değerlerin korunmasında hayati bir rol oynar. Ancak bugün, popüler kültür ve tüketim odaklı anlayış, derinlikli ve eleştirel sanatın önüne geçiyor. Müzelerin ziyaretçi sayıları artsa bile, bu ziyaretler çoğunlukla yüzeysel bir deneyim olarak kalıyor. Örneğin, 2023'te İstanbul Modern'in yeni binasına olan ilgi büyük olsa da, kalıcı sergilerin eğitici yönü sorgulanıyor. Sanatın eğlence aracına dönüşmesi, kültürel belleğin derinliğini kaybetmesine yol açıyor.
Teknolojinin rolü
Dijital platformlar, sanata erişimi kolaylaştırsa da, aynı zamanda kültürel belleğin homojenleşmesine neden oluyor. Algoritmalar, kullanıcıların beğenilerine göre içerik sunarken, farklı ve özgün sanat eserlerinin keşfini zorlaştırıyor. Türkiye'de yerel sanatçıların uluslararası platformlarda görünürlüğü artarken, yerel izleyiciyle bağları zayıflıyor. Bu durum, kültürel belleğin küresel bir erozyona uğramasına neden oluyor.
Kültürel belleğin sessiz çöküşü, aslında toplumun kendine yabancılaşmasının bir yansıması. Sanatın sadece bir tüketim nesnesi olarak değil, bir düşünme ve sorgulama alanı olarak yeniden değer kazanması gerekiyor. Aksi halde, geçmişle bağımızı koparan, bugünü anlamsızlaştıran ve geleceği belirsizleştiren bir kültür boşluğuyla karşı karşıya kalabiliriz. Sanatın halka dönüşü ve kamusal destek mekanizmalarının güçlenmesi, bu boşluğu doldurmak için atılacak ilk adımlar olacaktır.
