İstanbul Sanayi Odası (İSO) tarafından açıklanan Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu 2023 yılı verilerine göre, şirketlerin faaliyet kârı/net satışlar oranı yüzde 10,2’ye yükselerek son 10 yılın en yüksek seviyesine ulaştı. Bu oran, 2022 yılında yüzde 9,4 olarak kaydedilmişti. İSO 500 listesindeki firmaların toplam net satışları 2023’te bir önceki yıla göre yüzde 43 artışla 11,9 trilyon TL’ye ulaşırken, faaliyet kârları ise yüzde 55 artarak 1,21 trilyon TL oldu. Kâr marjındaki bu artış, işletmelerin operasyonel verimliliğini ve fiyatlama gücünü yansıtıyor.
Faaliyet Kârındaki Artışın Arkasındaki Faktörler
Faaliyet kârı/net satışlar oranındaki yükselişte, şirketlerin girdi maliyetlerini yönetme becerisi ve iç talebin canlı kalması etkili oldu. 2023 yılında TÜFE yıllık artışı yüzde 64,8 olmasına rağmen, sanayi şirketleri satış fiyatlarını maliyet artışlarının üzerinde belirlemeyi başardı. Özellikle imalat sanayisinde kapasite kullanım oranının yüzde 76,5 ile yüksek seyretmesi, birim maliyetlerin düşük kalmasına katkı sağladı. Sektör bazında bakıldığında, kimya, ilaç ve petrol ürünleri sektörü yüzde 13,2 ile en yüksek faaliyet kâr marjına sahip olurken, gıda ve içecek sektörü yüzde 8,9 ile ikinci sırada yer aldı. Tekstil ve hazır giyim sektörü ise yüzde 7,5 ile ortalamanın altında kaldı.
Net Satışlarda Büyüme ve Kârlılık İlişkisi
İSO 500 şirketlerinin net satışları nominal olarak güçlü bir büyüme sergilerken, reel anlamda da pozitif bir seyir izlendi. 2023 yılında sanayi üretim endeksi yıllık yüzde 1,6 artarken, İSO 500’ün net satışları enflasyondan arındırıldığında yüzde 3,2 büyüdü. Bu durum, büyük ölçekli firmaların sektör ortalamasının üzerinde bir performans gösterdiğine işaret ediyor. Ancak faaliyet kârı/net satışlar oranındaki iyileşme daha çok fiyat artışlarından kaynaklandı; hacim etkisi sınırlı kaldı. 2023’ün ikinci yarısında Merkez Bankası’nın faiz artırımlarıyla iç talep yavaşlama sinyali verse de, yıl genelinde şirket kârlılıkları güçlü seyretti.
Finansman Giderleri ve Döviz Kuru Etkisi
Şirketlerin faaliyet kârlarındaki artışın yanı sıra finansman giderlerindeki yükseliş dikkat çekiyor. 2023’te ortalama ticari kredi faizi yüzde 38’i aşarken, İSO 500 firmalarının finansman giderleri bir önceki yıla göre yüzde 72 artışla 430 milyar TL’ye ulaştı. Döviz kuru hareketleri de etkili oldu; TL’nin değer kaybı, ihracatçı firmaların rekabet gücünü artırırken, ithal girdi kullanan şirketlerin maliyetlerini yukarı çekti. Buna rağmen İSO 500’ün net döviz pozisyonu fazla vermesi, kur dalgalanmalarının genel kârlılığa olan olumsuz etkisini sınırladı. 2023 sonu itibarıyla listenin net döviz açığı 15,5 milyar dolar olarak gerçekleşti.
İstihdam ve Yatırım Katkısı
İSO 500 şirketleri 2023’te toplam 704 bin kişiye istihdam sağladı; bu sayı bir önceki yıla göre yüzde 2,3 artış anlamına geliyor. İstihdamdaki artış daha çok hizmet yoğun sektörlerde görülürken, imalat sanayisinde istihdam büyümesi sınırlı kaldı. Aynı dönemde yatırım harcamaları yüzde 41 artarak 420 milyar TL’ye yükseldi. Yatırımların büyük kısmı teknoloji dönüşümü ve kapasite artırımına yönelik yapıldı. Şirketlerin Ar-Ge harcamaları da yüzde 35 artışla 58 milyar TL’ye ulaştı; bu oran net satışların yüzde 0,5’ine denk geliyor.
Sektörel Farklılaşmalar
Faaliyet kârı/net satışlar oranındaki sektörel farklılıklar dikkat çekiyor. Savunma, havacılık ve enerji sektörleri yüzde 15-20 aralığındaki marjlarla öne çıkarken, perakende ve ticaret ağırlıklı firmalar yüzde 5-6 gibi düşük marjlarla listede yer aldı. Otomotiv sektörü, ihracat ve yurt içi talebin desteğiyle yüzde 11,5 faaliyet kâr marjına ulaşırken, demir-çelik sektörü küresel fiyat düşüşleri nedeniyle yüzde 7,4 ile ortalamanın altında kaldı. İlaç sektörü, regülasyon kaynaklı fiyat baskısına rağmen yüzde 12,8 marj elde etti.
İSO verileri, 2023’ün sanayi şirketleri için kârlılık açısından başarılı bir yıl olduğunu gösteriyor. Ancak 2024’te sıkı para politikasının devamı, iç talebi baskılayabilir; ayrıca küresel emtia fiyatlarındaki belirsizlik ve jeopolitik riskler, marjlarda daralmaya yol açabilir. Şirketlerin verimlilik odaklı yatırımları ve ihracat pazarlarında çeşitlenmesi, kârlılığın sürdürülebilirliği için kritik olacak.
