ABD'li üst düzey bir yetkili, birkaç gün içinde imzalanması beklenen İran nükleer anlaşmasının kapsamlı detaylarını kamuoyuyla paylaştı. Yetkili, anlaşmanın İran'ın nükleer programının tamamen tasfiyesini, zenginleştirilmiş uranyum stoklarının uluslararası denetime devredilmesini, Hürmüz Boğazı'ndaki ablukanın kaldırılmasını ve İran'a uygulanan ekonomik yaptırımların aşamalı olarak sona erdirilmesini içerdiğini belirtti. Görüşmelerin son aşamaya geldiğini vurgulayan yetkili, taraflar arasında büyük ölçüde mutabakat sağlandığını ancak teknik bazı ayrıntıların netleştirilmesi gerektiğini ifade etti.
Anlaşmanın temel başlıkları
İran'ın nükleer faaliyetlerine yönelik kapsamlı düzenlemeler içeren anlaşma, ülkenin uranyum zenginleştirme kapasitesini sınırlandırmayı ve mevcut stokların yurt dışına çıkarılmasını öngörüyor. ABD'li yetkili, İran'ın yüzde 60'a varan zenginleştirme seviyesindeki uranyumunun büyük bölümünün seyreltileceğini veya üçüncü ülkelere gönderileceğini belirtti. Ayrıca, İran'ın Fordow ve Natanz tesislerinde denetimlerin sıkılaştırılacağı ve IAEA müfettişlerine sınırsız erişim imkanı tanınacağı kaydedildi.
Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması, küresel enerji piyasaları için kritik öneme sahip. İran'ın geçtiğimiz aylarda boğazı abluka altına alması, uluslararası petrol fiyatlarında dalgalanmalara yol açmıştı. Anlaşma kapsamında İran, boğazdan serbest geçişi garanti altına almayı kabul ederken, karşılığında petrol ihracatına yönelik yaptırımların kaldırılmasını talep ediyor.
Yaptırımların kaldırılması ve ekonomik boyut
Anlaşmanın en karmaşık ayaklarından biri, İran'a uygulanan yaptırımların kaldırılması süreci. ABD'li yetkili, yaptırımların kademeli olarak ve İran'ın taahhütlerini yerine getirmesiyle bağlantılı şekilde kaldırılacağını duyurdu. İlk aşamada petrol, bankacılık ve sigortacılık sektörlerindeki bazı kısıtlamaların gevşetilmesi bekleniyor. İran ekonomisi, yıllardır süren yaptırımların etkisiyle ağır bir darboğazdan geçiyor; enflasyon yüzde 40'ların üzerinde, işsizlik oranı ise genç nüfusta yüzde 25'i aşıyor. Uzmanlar, anlaşmanın İran'ın GSYİH'sına yılda 100 milyar dolar katkı sağlayabileceğini öngörüyor.
Anlaşma metni, uranyum transferi ve denetim mekanizmalarının yanı sıra, İran'ın balistik füze programına ilişkin herhangi bir düzenleme içermiyor. Bu durum, İsrail ve Körfez ülkelerinde endişeyle karşılanıyor. ABD'li yetkili, füze programının ayrı bir müzakere konusu olduğunu ve mevcut anlaşmanın sadece nükleer dosyayı kapsadığını vurguladı.
Bağımsız değerlendirmelere göre, anlaşma küresel enerji fiyatlarını aşağı çekerek enflasyonla mücadeleye katkı sağlayabilir. Ancak bölgesel güç dengesi ve İran'ın nükleerden arındırılması konusunda şüpheler devam ediyor. Anlaşmanın önümüzdeki günlerde resmen imzalanması ve yürürlüğe girmesi bekleniyor.
