İran Meclisinin Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu, Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemilere sunulan hizmetler karşılığında ücret alınmasını öngören kanun maddesini kabul etti. Bu karar, dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin gerçekleştiği stratejik su yolunda yeni bir dönemi başlatabilir. Komisyonun onayı, genel kurulda görüşülmek üzere meclis gündemine taşınacak.
Hürmüz Boğazı'nda yeni dönem
Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ni Umman Denizi'ne bağlayan ve dünya enerji arzının güvenliği açısından kilit öneme sahip bir geçiş noktası. İran'ın bu boğazdan geçen gemilerden ücret talep etmesi, uluslararası hukukta tartışmalara yol açabilecek nitelikte. Uzmanlar, bu girişimin uluslararası sularda serbest geçiş ilkesine aykırı olabileceğini belirtiyor. Ancak İran yönetimi, boğazın güvenliğini sağlamak ve bakım hizmetleri sunmak amacıyla bu ücretin alınacağını savunuyor.
Petrol fiyatlarına olası etkisi
Hürmüz Boğazı'ndan geçen ham petrol miktarı günlük ortalama 20 milyon varil seviyesinde. Bu geçişlerden alınacak herhangi bir ücret, petrol maliyetlerini artırarak küresel enerji fiyatlarına yansıyabilir. Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) üyesi olan İran'ın bu hamlesi, enerji piyasalarında fiyat dalgalanmalarına neden olabilir. Ayrıca bölge ülkeleri ve ABD'nin tepkisi de merakla bekleniyor.
Uluslararası tepkiler ve hukuki boyut
ABD ve bazı Batılı ülkelerin, İran'ın bu kararına sert tepki göstermesi bekleniyor. 2019 yılında İran'ın boğazda gözaltına aldığı petrol tankerleri uluslararası krize yol açmıştı. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne göre, boğazlardan transit geçiş serbestliği esastır. İran'ın tek taraflı olarak ücret talep etmesi, bu sözleşmeye aykırılık oluşturabilir ve uluslararası tahkime taşınabilir.
İran'ın ekonomik motivasyonu
Uzun süredir uluslararası yaptırımlarla mücadele eden İran ekonomisi, yeni gelir kaynakları arayışında. Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemilerden alınacak ücretlerin, ülke bütçesine önemli katkı sağlaması düşünülüyor. İran hükümeti, bu gelirle boğazdaki deniz güvenliğini artıracağını ve çevre koruma projelerini finanse edeceğini öne sürüyor.
Bölgesel güvenlik ve jeopolitik riskler
Bu karar, Orta Doğu'daki jeopolitik gerilimleri daha da tırmandırabilir. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri ve Irak, doğalgaz ve petrol ihracatını bu boğazdan yapıyor. İran'ın ücret talebi, bölgedeki enerji akışını kesintiye uğratabilir ve askeri çatışma riskini artırabilir. ABD'nin Beşinci Filosu, bölgedeki deniz güvenliğini sağlamak için devriye geziyor; bu durum, İran ile ABD arasında doğrudan bir karşılaşma olasılığını gündeme getiriyor.
İran'ın bu girişimi, uluslararası deniz ticaretini düzenleyen kuralların yeniden gözden geçirilmesine yol açabilir. Boğazlardan geçiş ücreti uygulaması dünyada yaygın bir uygulama değildir. Örneğin, Süveyş Kanalı'ndan geçişler için ücret alınması, kanalın Mısır topraklarından geçmesi nedeniyle uluslararası hukuka uygundur. Ancak Hürmüz Boğazı, uluslararası sularda yer aldığı için İran'ın bu talebi hukuki olarak savunmasız görünüyor.
Kararın meclis genel kurulunda kabul edilmesi halinde, İran'ın uygulamayı ne şekilde hayata geçireceği ve gemilere yönelik yaptırımların ne olacağı merak ediliyor. Uzmanlar, İran'ın bu adımıyla müzakere masasında elini güçlendirmeyi hedeflediğini, ancak küresel enerji güvenliğini riske atabilecek bir hamle yaptığını ifade ediyor. Bölgedeki gelişmeler, önümüzdeki günlerde uluslararası arenada önemli tartışmaları beraberinde getirecek gibi görünüyor.
