14 Ağustos 2026 tarihli Cumhuriyet gazetesinde Zülâl Kalkandelen'in "Emek sömürücüsü aşiretler ve demokrasi oyunu" başlıklı yazısı, Doğu'nun aşiret yapılarını ve bu yapıların emek sömürüsüyle olan ilişkisini gündeme taşıdı. Yazıyı okuyan bir köşe yazarı, "Doğu'nun aşiretleri adlı azı dişim zonklamaya başladı" diyerek, konunun tarihsel kökenlerine inmek gerektiğini vurguladı. Tartışma, İdrisi Bitlisi'nin 16. yüzyılda aşiretleri Osmanlı Devleti'ne bağlama çabalarından günümüze uzanan bir çizgide şekilleniyor. Aşiretlerin emek sömürüsü ve demokrasiyle ilişkisi, siyaset bilimciler ve tarihçiler arasında hâlâ tartışılıyor.
Aşiret Yapılarının Tarihsel Kökenleri ve İdrisi Bitlisi
İdrisi Bitlisi, 16. yüzyılda yaşamış bir devlet adamı ve tarihçidir. Bitlis'te doğdu, Osmanlı sarayında önemli görevler üstlendi. Özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki aşiretlerin Osmanlı yönetimine bağlanmasında kilit rol oynadı. Onun çabalarıyla birçok aşiret lideri Osmanlı egemenliğini tanıdı ve bölgede görece bir istikrar sağlandı. Ancak bu süreç, aşiretlerin iç yapılarını korumasını da beraberinde getirdi. Aşiretler, merkezi otoritenin zayıf olduğu dönemlerde kendi bölgelerinde vergi toplama, adalet dağıtma ve asker besleme gibi işlevleri yerine getirdi. Bu durum, onları zamanla feodal bir güç odağı haline getirdi.
Kalkandelen'in yazısında eleştirdiği nokta, aşiretlerin emek sömürüsüne dayalı yapısının günümüzde de devam etmesi. Aşiret liderleri, toprak ve kaynakları kontrol ederek, kendilerine bağlı köylüleri düşük ücretlerle veya zorla çalıştırabiliyor. Bu sistem, modern demokrasi ve insan haklarıyla çelişiyor. Yazıda, aşiretlerin demokrasi oyunu içinde nasıl bir rol oynadığı sorgulanıyor. Kimi siyasi partiler, aşiret reislerinin oy potansiyelinden yararlanmak için onlarla iş birliği yapıyor. Bu da demokrasinin özüne aykırı bir tablo oluşturuyor.
Emek Sömürüsü ve Demokrasi İlişkisi
Aşiretlerin emek sömürüsü, sadece tarihsel bir olgu değil; günümüzde de çeşitli biçimlerde varlığını sürdürüyor. Özellikle kırsal bölgelerde, aşiret bağları güçlü olan topluluklarda, bireylerin ekonomik özgürlükleri kısıtlanabiliyor. Kadınlar ve çocuklar, aşiret içi hiyerarşinin en altında yer alıyor ve eğitim, sağlık gibi temel hizmetlere erişimde zorluk yaşıyor. Bu durum, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelere ve anayasal eşitlik ilkesine aykırılık teşkil ediyor.
Demokrasi açısından bakıldığında, aşiretlerin siyasi partilerle kurduğu ilişkiler sorunlu. Aşiret reisleri, genellikle kendi çıkarlarını korumak için siyasi partilere yön veriyor. Seçim dönemlerinde, aşiretin oyları toplu şekilde belirli bir partiyi destekleyebiliyor. Bu, bireysel oy özgürlüğünü gölgeliyor. Kalkandelen'in yazısında belirttiği gibi, "demokrasi oyunu" içinde aşiretler, zaman zaman kilit rol oynuyor. Ancak bu rol, halkın gerçek temsilini engelliyor.
Günümüzde Aşiretler ve Siyaset
Günümüzde aşiretler, özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da sosyal ve ekonomik hayatın önemli bir parçası olmayı sürdürüyor. Bazı aşiretler, büyük topraklara ve ticari işletmelere sahip. Bu ekonomik güç, onlara siyasi alanda da söz sahibi olma imkânı tanıyor. Siyasi partiler, seçim bölgelerinde aşiret liderlerinin desteğini almak için çeşitli vaatlerde bulunuyor. Bu durum, yerel yönetimlerde ve hatta ulusal siyasette aşiret etkisini artırıyor.
Ancak, aşiretlerin bu etkisi her zaman olumlu sonuçlar doğurmuyor. Aşiret içi çatışmalar, kan davaları ve feodal uygulamalar, bölgede istikrarsızlığa yol açabiliyor. Kadın hakları, çocuk hakları ve işçi hakları gibi konularda aşiret yapıları, modern hukukla çatışabiliyor. Bu noktada, devletin ve sivil toplum kuruluşlarının rolü büyük. Eğitim ve farkındalık çalışmalarıyla, aşiretlerin olumsuz yönlerinin azaltılması hedefleniyor.
İdrisi Bitlisi'nin Mirası ve Bugünkü Tartışmalar
İdrisi Bitlisi'nin 16. yüzyılda aşiretleri Osmanlı'ya bağlama çabaları, uzun vadede merkezi otoritenin güçlenmesine katkı sağladı. Ancak aşiretlerin özerk yapıları tamamen ortadan kalkmadı. Bugün, aşiretlerin demokrasiyle uyumlu hale getirilmesi için çeşitli öneriler sunuluyor. Kimi uzmanlar, aşiretlerin sosyal ve ekonomik işlevlerinin modern kurumlarla ikame edilmesi gerektiğini savunuyor. Kimileri ise aşiretlerin kültürel bir zenginlik olduğunu ve dönüştürülerek korunması gerektiğini belirtiyor.
Kalkandelen'in yazısı, bu tartışmalara bir katkı sunuyor. Yazıda, aşiretlerin emek sömürüsüne dayalı yapısının demokrasiyle bağdaşmadığı vurgulanıyor. Ayrıca, siyasi partilerin aşiretlerle kurduğu ilişkilerin şeffaf olmadığı eleştiriliyor. Bu eleştiriler, Türkiye'de demokrasinin derinleşmesi için önemli bir gündem maddesi oluşturuyor.
Sonuç ve Değerlendirme
İdrisi Bitlisi ve aşiretler konusu, tarihsel bir perspektifle ele alındığında, bugünkü siyasi ve sosyal yapıyı anlamak için önemli ipuçları sunuyor. Aşiretler, geçmişte olduğu gibi bugün de Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da etkili bir güç. Ancak bu gücün, demokrasi ve insan hakları çerçevesinde dönüştürülmesi gerekiyor. Emek sömürüsünün sona ermesi, bireysel özgürlüklerin güvence altına alınması ve siyasi temsilin adil olması için yapısal reformlar şart. Kalkandelen'in yazısı, bu reform ihtiyacını bir kez daha gündeme getiriyor. Aşiretlerin tarihsel rolünü inkâr etmeden, modern Türkiye'nin demokratik standartlarına uyum sağlamaları için neler yapılabileceği tartışılmalı. Bu tartışma, sadece siyasetçilerin değil, akademisyenlerin, sivil toplumun ve medyanın ortak sorumluluğunda.
