İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, ABD'nin İslamabad Mutabakatı'ndaki taahhütlerini uygulaması halinde Hürmüz Boğazı'nda uygulanan geçici güzergah formülünün sona ereceğini ve bölgedeki durumun normale döneceğini açıkladı. Arakçi, açıklamasında 2015 yılında imzalanan ve resmi adı Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olan anlaşmaya atıfta bulunarak, ABD'nin bu mutabakattaki yükümlülüklerini yerine getirmesi gerektiğini vurguladı.
Geçici güzergah formülü nedir?
Hürmüz Boğazı, dünya petrol taşımacılığının yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği kritik bir su yolu olarak biliniyor. İran'ın son dönemde boğazda uygulamaya koyduğu geçici güzergah düzenlemesi, gemilerin belirli bir koridor üzerinden seyretmesini öngörüyor. Bu formülün, bölgede artan gerilim nedeniyle gemi trafiğini güvenli hale getirmek amacıyla devreye alındığı belirtiliyor. Arakçi, bu düzenlemenin kalıcı olmadığını, ABD'nin yükümlülüklerini yerine getirmesi durumunda eski normale dönüleceğini ifade etti.
İranlı yetkili, "ABD, İslamabad Mutabakatı'ndaki taahhütlerini uygularsa bölgedeki durum normale dönecek" diyerek, mevcut gerginliğin kaynağının Washington olduğunu ima etti. Arakçi'nin bu sözleri, Tahran'ın boğazdaki düzenlemeyi bir baskı aracı olarak kullandığı yorumlarına yol açtı.
İslamabad Mutabakatı ve ABD-İran ilişkileri
İslamabad Mutabakatı olarak anılan anlaşma, 2015 yılında İran ile P5+1 ülkeleri (ABD, İngiltere, Fransa, Rusya, Çin ve Almanya) arasında imzalanan nükleer anlaşmayı ifade ediyor. Anlaşma kapsamında İran, nükleer programını sınırlandırmayı kabul ederken, karşı taraf da ekonomik yaptırımları kaldırmayı taahhüt etmişti. Ancak 2018 yılında ABD'nin tek taraflı olarak anlaşmadan çekilmesi ve yaptırımları yeniden uygulamaya koyması, mutabakatın fiilen askıya alınmasına neden oldu.
Son dönemde taraflar arasında anlaşmanın canlandırılması için dolaylı görüşmeler yürütülüyor. İran, ABD'nin önce yaptırımları kaldırması gerektiğini savunurken, Washington ise İran'ın nükleer programındaki ilerlemeyi durdurmasını talep ediyor. Arakçi'nin açıklaması, bu müzakere sürecinde Tahran'ın pozisyonunu netleştirmesi açısından önem taşıyor.
Bölgesel ve küresel yansımalar
Hürmüz Boğazı'ndaki gerilim, küresel enerji piyasaları için büyük risk oluşturuyor. Boğazdan günlük yaklaşık 21 milyon varil petrol ve petrol ürünü taşınıyor. İran'ın boğazda geçici de olsa bir güzergah dayatması, uluslararası denizcilik şirketleri ve sigorta firmaları tarafından dikkatle izleniyor. Uzmanlar, olası bir kesintinin petrol fiyatlarını hızla yükseltebileceği uyarısında bulunuyor.
Diğer yandan, İran'ın bu hamlesi, bölgesel rakipleri Suudi Arabistan ve BAE ile olan ilişkilerini de etkiliyor. Her iki ülke de petrol ihracatının büyük bölümünü Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştiriyor. İran'ın geçici güzergah uygulaması, bu ülkelerin gemilerini de kapsıyor ve taraflar arasında yeni bir gerilim hattı oluşturuyor.
ABD'nin tutumu ve olası adımlar
ABD yönetimi henüz Arakçi'nin açıklamasına resmi bir yanıt vermedi. Ancak Beyaz Saray'dan yapılan önceki açıklamalarda, İran'ın bölgedeki "provokatif" eylemlerine izin verilmeyeceği belirtilmişti. ABD Donanması'nın bölgedeki varlığını sürdürdüğü ve boğazdaki seyrüsefer özgürlüğünü sağlamaya kararlı olduğu biliniyor.
Uzmanlar, İran'ın geçici güzergah formülünü, nükleer müzakerelerde elini güçlendirmek için bir koz olarak kullandığını değerlendiriyor. Tahran, yaptırımların kaldırılması konusunda somut adım görmezse, bu tür adımları artırabilir. Öte yandan, ABD'nin de İran'a yönelik baskıyı sürdürmesi durumunda boğazda tansiyonun daha da yükselebileceği öngörülüyor.
Sonuç ve beklentiler
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi'nin açıklaması, Hürmüz Boğazı'ndaki geçici güzergah uygulamasının diplomatik bir mesaj olduğunu gösteriyor. Tahran, ABD'nin İslamabad Mutabakatı'na dönmesi halinde boğazdaki düzenlemeyi kaldırabileceğini belirterek, aslında nükleer anlaşmanın canlandırılması çağrısını yineliyor. Ancak ABD'nin bu çağrıya nasıl yanıt vereceği belirsizliğini koruyor. Bölgedeki gelişmeler, küresel enerji güvenliği ve deniz ticareti açısından yakından takip edilmeye devam edilecek.
