Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu'nda yaptığı reform çağrısı, uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırdı. Erdoğan, BM Güvenlik Konseyi'nin (BMGK) mevcut yapısının dünya barışı ve adaleti için yetersiz kaldığını vurgulayarak, beş daimi üyenin veto yetkisinin gözden geçirilmesi gerektiğini ifade etti. Bu çağrı, yaklaşık 80 yıllık BMGK yapısına ilişkin tartışmaları yeniden alevlendirdi. İstanbul Aydın Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Canan Tercan ve Uluslararası İlişkiler Uzmanı Dr. Cihan Günyel, konuyu Hürriyet'e değerlendirdi.
Veto Yetkisi: Tarihsel Arka Plan ve İşleyiş
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, 1945 yılında II. Dünya Savaşı'nın ardından kuruldu. Beş daimi üye (ABD, Rusya, Çin, Fransa, İngiltere) veto yetkisine sahip. Bu yetki, kararların alınmasını engelleyebiliyor. Veto, Soğuk Savaş döneminde sıkça kullanıldı; günümüzde de Suriye, Ukrayna gibi krizlerde etkili oldu. Dr. Tercan, "Veto, BM'nin etkinliğini sorgulatıyor. Reform çağrıları her dönemde var ama somut adım atmak zor" dedi.
Dr. Günyel ise, "Veto yetkisi, uluslararası sistemin güç dengelerini yansıtıyor. Kaldırılması veya sınırlandırılması için BM Şartı'nda değişiklik gerekir. Bu değişiklik için de beş daimi üyenin onayı şart. Yani veto hakkı olan ülkeler, kendi yetkilerini sınırlayacak bir düzenlemeye onay vermeli. Bu neredeyse imkânsız" ifadelerini kullandı.
Reform Çağrılarının Geçmişi ve Bugünü
BM reformu tartışmaları yeni değil. 2005 yılında dönemin BM Genel Sekreteri Kofi Annan, Güvenlik Konseyi'nin genişletilmesi önerisini sunmuştu. Ancak daimi üyeler arasındaki anlaşmazlıklar nedeniyle sonuç alınamadı. Türkiye, uzun yıllardır "Dünya Beşten Büyüktür" sloganıyla veto yetkisinin kaldırılması veya sınırlandırılması çağrısı yapıyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan, her yıl BM Genel Kurulu'nda bu konuyu gündeme getiriyor.
Dr. Tercan, "Türkiye'nin çağrısı, adil bir dünya düzeni talebinin yansıması. Ancak mevcut konjonktürde veto yetkisinin kaldırılması kısa vadede mümkün görünmüyor. Yine de bu tartışmalar, alternatif modellerin konuşulmasını sağlıyor" değerlendirmesinde bulundu.
Uzmanlardan Farklı Senaryolar
Dr. Günyel, veto yetkisinin tamamen kaldırılması yerine, kullanımının sınırlandırılması ihtimalini hatırlattı: "Örneğin, soykırım, insanlığa karşı suçlar gibi durumlarda veto kullanılamaması yönünde bir düzenleme tartışılıyor. Fransa ve Meksika'nın başlattığı girişim bu yönde. Ancak bu bile daimi üyelerin rızasını gerektiriyor."
Dr. Tercan ise, "Veto kaldırılamasa bile, Güvenlik Konseyi'nin genişletilmesi ve yeni daimi üyelerin eklenmesi gündemde. Almanya, Japonya, Hindistan, Brezilya gibi ülkeler daimi üyelik istiyor. Bu da başka bir denge meselesi" dedi.
Uzmanlar, Erdoğan'ın çağrısının sembolik değerinin yüksek olduğunu, ancak pratikte bir değişiklik yaratması için daha geniş bir uluslararası konsensüs gerektiğini vurguluyor.
Veto Yetkisinin Geleceği: Olasılıklar ve Zorluklar
BM Şartı'nın 108. maddesine göre, BM Şartı'nda değişiklik yapılabilmesi için Genel Kurul'da üye ülkelerin üçte ikisinin onayı ve ardından Güvenlik Konseyi'nin tüm daimi üyelerinin onayı gerekiyor. Yani veto yetkisini kaldırmak için beş daimi üyenin de bu değişikliği kabul etmesi şart. Bu, mevcut güç dengelerinde neredeyse olanaksız görünüyor. Alternatif olarak, veto yetkisinin kullanımına yönelik gayriresmi düzenlemeler veya "veto edilen kararların Genel Kurul'a taşınması" gibi mekanizmalar tartışılıyor. Ancak bunlar da bağlayıcılıktan yoksun.
Dr. Günyel, "Veto, güçlü devletlerin çıkarlarını koruma aracı. Bu nedenle statükoyu değiştirmek çok zor. Ancak kamuoyu baskısı ve alternatif platformlar (G20, BRICS gibi) BM'nin etkinliğini sorgulatmaya devam edecek" ifadelerini kullandı.
Dr. Tercan ise, "Türkiye'nin çağrısı, adil bir dünya için önemli bir adım. Fakat unutulmamalı ki, BM reformu sadece veto değil, aynı zamanda konseyin kompozisyonu, çalışma yöntemleri gibi konuları da kapsıyor. Kapsamlı bir reform için uzun bir yol var" dedi.
Sonuç olarak, Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın BM çağrısı, uluslararası sistemdeki adaletsizliklere dikkat çekmesi bakımından önemli. Ancak veto yetkisinin kaldırılması veya sınırlandırılması, kısa vadede gerçekleşmesi zor bir senaryo. Yine de bu tartışmalar, çok kutuplu dünyada BM'nin geleceğini şekillendirecek. Türkiye'nin aktif diplomasisi, bu süreçte belirleyici olabilir.
