Türkiye genelinde 1 Temmuz 2024'te uygulanmaya başlayan Depozito İade Sistemi (DOA) yeni bir aşamaya geçti. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülen sistemde, günlük 200 adedin üzerinde ambalaj iade edecek işletmeler için toplu iade süreci başlatıldı. Aynı düzenlemeyle, tüketicilerin tek tek ambalaj iadesinde karşılaştığı 1 TL kuralı da değiştirildi. Artık iade başına 1 TL sınırı kalkarken, toplu iadelerde daha esnek bir yapıya geçildi. Sistemin ilk günlerinde yaşanan karmaşanın giderilmesi hedeflenirken, bakanlık yetkilileri yeni dönemde geri dönüşüm oranlarının artmasını bekliyor.
Toplu iade süreci nasıl işleyecek?
Yeni düzenlemeyle, günlük 200 adetten fazla pet, cam, alüminyum ve plastik ambalajı olan marketler, restoranlar, oteller ve diğer işletmeler artık toplu iade yapabilecek. Bu işletmeler, birim ambalaj başına depozito bedelini toplu olarak tahsil edebilecek. Tüketiciler ise bireysel iadelerinde her bir ambalaj için ayrı ayrı iade işlemi yapmak zorunda kalmayacak. Örneğin, bir restoran günde 300 pet şişe topladığında, bunları tek bir seferde sisteme yükleyerek depozito bedelini alabilecek. Bakanlık yetkilileri, bu adımın özellikle horeca sektöründe geri dönüşümü hızlandıracağını belirtti. Ayrıca, 1 TL kuralının kalkmasıyla düşük birim fiyatlı ambalajlar da sisteme dahil edilebilecek. Daha önce iade değeri 1 TL'nin altında olan küçük şişeler veya kavanozlar iade edilemezken, artık tüm ambalajlar depozito bedeli üzerinden işleme alınabilecek.
Sistemin arka planı ve hedefleri
Depozito İade Sistemi, Türkiye'de plastik atık krizine çözüm olarak geliştirildi. 2023 yılında çıkarılan yönetmelikle 2024 Temmuz itibarıyla zorunlu hale getirildi. Sistem kapsamında, içecek ambalajlarına 25 kuruş ile 1 lira arasında değişen depozito bedeli ekleniyor. Tüketiciler, bu ambalajları iade noktalarına götürerek bedelini geri alabiliyor. Bakanlık, 2025 yılına kadar yıllık 5 milyar adet ambalajın sisteme dahil olmasını ve geri dönüşüm oranının yüzde 70'e çıkmasını hedefliyor. İlk iki ayda 1 milyar adet ambalajın iade edildiği sistemde, toplu iade düzenlemesiyle bu sayının artması bekleniyor. Çevre örgütleri ise sisteme yönelik eleştirilerini sürdürüyor. Özellikle dar gelirli vatandaşların iade noktalarına erişim zorluğu ve depozito bedellerinin düşüklüğü gerekçesiyle sistemin beklenen katkıyı sağlamayacağı iddia ediliyor.
Uygulamanın gündelik hayata etkileri de merak konusu. Bazı tüketiciler market kasalarında oluşan kuyrukların iade işlemleriyle uzadığını belirtirken, işletmeler ise yeni düzenlemenin iş yükünü hafiflettiğini ifade ediyor. Mersin'de bir zincir market müdürü, "Günlük binlerce şişe iadesi alıyorduk. Artık toplu iadeyle çalışanlarımızın zamanı daha verimli kullanacağını düşünüyoruz" dedi. Bakanlık, vatandaşların iade sürecine ilişkin şikayetlerini toplamak için bir çağrı merkezi kurduğunu ve sistemin sürekli iyileştirileceğini duyurdu.
Yeni dönemle birlikte, DOA sisteminin Türkiye'nin sıfır atık hedefine ulaşmasında kilit rol oynaması bekleniyor. Ancak altyapı eksiklikleri ve bilinçlendirme çalışmalarının yetersizliği, dönüşüm hızını etkileyebilir. Çevre politikaları açısından değerlendirildiğinde, toplu iade düzenlemesi ve 1 TL sınırının kaldırılması, hem ticari işletmeler hem de bireysel tüketiciler için sistemi daha cazip hale getirmeyi amaçlıyor. Uygulamanın çevresel sürdürülebilirlik açısından başarısı, kamu otoritesinin denetim mekanizmalarını ne kadar etkin kullanacağına bağlı olacak.
