1 Temmuz 2025 itibarıyla Türkiye genelinde uygulamaya girecek yeni depozito sistemi, vatandaşların belirlenen ambalajlı ürünleri iade ederek paralarını almasını sağlayacak. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yürütülen proje kapsamında, plastik şişe, cam şişe, alüminyum kutu gibi atıklar, özel iade noktalarında veya akıllı makinelerde teslim edilecek. Sistem, hem çevre kirliliğini azaltmayı hem de geri dönüşüm oranlarını artırmayı hedefliyor.
Nasıl Çalışacak?
Uygulama, tüketicilerin satın aldıkları ürünlerin ambalajında bulunan depozito bedelini geri alması esasına dayanıyor. Her bir ürün için belirlenen depozito miktarı, ürün fiyatına ekleniyor. Tüketici, boş ambalajı iade noktasına getirdiğinde bu bedeli nakden veya dijital cüzdanına aktararak alabiliyor. İlk etapta tek kullanımlık pet şişeler, cam şişeler, alüminyum kutular ve bazı karton ambalajlar sisteme dahil edilecek. İade noktaları, süpermarketler, alışveriş merkezleri ve belediye noktalarında kurulan ters otomat makineleri (ATM benzeri cihazlar) ve personelli iade masalarından oluşacak.
Hedef: Yılda 20 Milyar Ambalaj Geri Dönüşümü
Bakanlık verilerine göre Türkiye'de yılda yaklaşık 15 milyar adet plastik şişe tüketiliyor ve bunların yalnızca yüzde 10-15'i geri dönüştürülüyor. Yeni sistemle bu oranın ilk yıl yüzde 60'a, 2030 yılına kadar da yüzde 90'a çıkarılması hedefleniyor. Ekonomik olarak ise sistem, yılda 2 milyar doların üzerinde bir kaynağın ekonomiye kazandırılmasını sağlayacak. Ayrıca belediyelerin atık toplama maliyetlerinde yılda ortalama yüzde 25 tasarruf bekleniyor.
Vatandaş Ne Kadar Kazanacak?
Depozito bedelleri, ürünün türüne ve boyutuna göre değişiklik gösterecek. Örneğin 0,5 litrelik bir pet şişe için 25 kuruş, 1 litrelik pet şişe için 50 kuruş, 33 cl'lik alüminyum kutu için 25 kuruş, cam şişe için 50 kuruş ila 1 TL arasında depozito ücreti belirlenmesi planlanıyor. Bir vatandaşın aylık ortalama 100-200 adet ambalaj iade etmesi durumunda 25-100 TL arasında gelir elde etmesi mümkün olacak. Büyük ailelerde bu rakam 200 TL'ye kadar çıkabiliyor.
Avrupa'daki Modeller
Depozito sistemi, Almanya, Norveç, İsveç ve Hollanda gibi birçok Avrupa ülkesinde başarıyla uygulanıyor. Almanya'da 2003 yılında başlatılan sistem sayesinde plastik şişelerin yüzde 98'i geri dönüştürülüyor. Norveç'te ise alüminyum kutuların yüzde 95'i toplanıyor. Türkiye'deki model, bu ülkelerdeki başarılı örnekler dikkate alınarak tasarlandı.
Uygulamanın Ayrıntıları ve Denetim
Sistem, depozito yönetim şirketi (DSY) tarafından yönetilecek. Üreticiler, ambalajlarını sisteme kaydettirmek ve depozito bedelini ödemekle yükümlü olacak. Perakendeciler ise iade noktalarını kurup işletecek. Denetimler, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Ticaret Bakanlığı tarafından ortaklaşa yapılacak. Uygulamaya uymayan işletmelere para cezaları ve lisans iptali gibi yaptırımlar uygulanması bekleniyor.
Yeni depozito sistemi, çevresel faydalarının yanı sıra vatandaşlara ek gelir kapısı sunarken, geri dönüşüm sektöründe yeni iş alanları yaratacak. Sistemin başarıya ulaşması, toplumsal farkındalık ve doğru uygulama ile mümkün olacak. Türkiye'nin sıfır atık hedefine ulaşmasında önemli bir adım olarak değerlendirilen bu uygulama, diğer gelişmekte olan ülkelere de örnek teşkil edebilir.
