Deniz Göktaş'ın 'Ölü Deniz' adlı stand-up gösterisinde geçen '600’lü yıllarda dördüncü kitaba son kitap demek iddialı bir çıkış' şakası, felsefi ve sosyolojik bir derinlik taşıyor. Cem Alptekin, bu espriden yola çıkarak mizahın, dogmalar karşısındaki yıkıcı gücünü ve gülüşünü kaybetmeyen bir halkın nasıl yenilmez olduğunu anlatıyor.
Zaman Algısı ve Dogmatizm
Göktaş'ın vurguladığı gibi, dinsel metinlerin kronolojik sıralamasına yapılan gönderme, aslında insanın zaman algısını sorgulamaya açıyor. 600’lü yıllar, bazı inanç sistemlerinde 'son kitap' olarak kabul edilen bir metnin ortaya çıkışına tanıklık etmişti. Ancak bu 'son' iddiası, o dönemde yaşayan insanların zihninde 'son'un ne anlama geldiği sorusunu da beraberinde getiriyor. 'Son' fikri, bir kapanış mıdır, yoksa yeni bir başlangıç mı? Cem Alptekin, bu sorunun izini sürerken dogmatik düşüncenin, insanı tarihsel bir çizgiye hapsettiğini savunuyor. Ona göre, 'son' denilen nokta, aslında insanın kendini zamanın dışında konumlandırma çabasından ibarettir. Mizah ise bu çabayı ters yüz ederek, zamanın akışkanlığını ve insanın bu akış içindeki naifliğini ortaya çıkarır.
Kara Mizahın Toplumsal İşlevi
Göktaş'ın şakası, kara mizahın en çarpıcı örneklerinden biri olarak, toplumda tabu kabul edilen konuları sorgulamaya açıyor. Cem Alptekin, bu tarz mizahın, özellikle baskıcı rejimler altında yaşayan halklar için bir direniş biçimi olduğunu belirtiyor. Gülmek, korkuyu yenmenin en eski yollarından biridir. Dogmalar, insanı korkuyla yönetir; mizah ise bu korkuyu anlamsızlaştırır. Alptekin, 'Bir halk gülüşünü kaybetmediği sürece, onu hiçbir dogma yenemez' diyor. Bu bağlamda, Göktaş'ın gösterisi, sadece bir komedi şovu olmanın ötesinde, toplumsal bir uyarı niteliği taşıyor. Alptekin, Türkiye'de mizahın, özellikle son yıllarda artan bir şekilde politik bir silah haline geldiğine dikkat çekiyor. Eskiden sadece eğlence aracı olan stand-up, bugün bir 'düşünce özgürlüğü' manifestosuna dönüşmüş durumda.
Özgürlük ve Mizah Arasındaki Bağ
Cem Alptekin'e göre, Deniz Göktaş'ın bu esprisi, aslında inanç özgürlüğü ile düşünce özgürlüğü arasındaki ince çizgiyi ortaya koyuyor. 'Son kitap' ifadesi, bir inanç için kutsal olabilir; ancak bu kutsallığın eleştirilemez olduğu anlamına gelmez. Alptekin, mizahın bu noktada bir 'düşünce laboratuvarı' işlevi gördüğünü söylüyor. Toplumlar, ancak kutsal saydıkları kavramlar üzerinde düşünmeye başladıklarında gerçek anlamda özgürleşirler. Göktaş'ın şakası, bu düşünmeyi tetikleyen bir katalizör. Alptekin, Türkiye'de mizahçıların giderek daha fazla hedef alındığını, ancak bu durumun mizahı daha da güçlendirdiğini vurguluyor. Halk, yasaklandıkça daha çok gülüyor; çünkü gülmek, yasaklara karşı en etkili pasif direniş biçimi.
Cem Alptekin, son olarak şu değerlendirmeyi yapıyor: 'Deniz Göktaş’ın şakası, yüzyıllardır süren bir tartışmayı üç cümlede özetliyor: İnsan, zamanı kendi kavrayışına göre şekillendirir; ama zaman, aslında insanın kavrayışına meydan okur. Bu meydan okumayı gülerek karşılamak, belki de en insani tepki. Gülüşünü kaybetmeyen bir halk, her türlü dogmayı aşar ve yenilmez olur.' Alptekin'in bu yorumu, mizahın sadece bir eğlence aracı değil, aynı zamanda bir özgürlük manifestosu olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.
