Hazine ve Maliye Bakanlığı, Eylül 2023'e ilişkin bütçe dengesi verilerini açıkladı. Buna göre, merkezi yönetim bütçesi Eylül ayında 129,4 milyar TL açık verdi. Bu rakam, 2023 yılının en yüksek aylık bütçe açığı olarak kayıtlara geçti. Geçen yılın aynı ayında bütçe açığı 78,6 milyar TL idi. Böylece aylık bazda açık, geçen yıla göre yüzde 64,6 oranında artmış oldu.
Bütçe Açığının Nedenleri
Eylül ayındaki yüksek açığın arkasında birkaç faktör bulunuyor. Öncelikle, bu dönemde faiz giderlerinde önemli bir artış yaşandı. Merkezi yönetim bütçe giderleri Eylül'de 405,2 milyar TL olurken, faiz hariç giderler 376,8 milyar TL olarak gerçekleşti. Faiz giderleri ise 28,4 milyar TL oldu. Geçen yılın aynı ayında faiz giderleri 13,9 milyar TL seviyesindeydi. Faiz giderlerindeki bu artış, bütçe açığını doğrudan etkiledi.
Bütçe gelirleri ise Eylül ayında 275,8 milyar TL olarak kaydedildi. Geçen yılın aynı ayında bu rakam 147,6 milyar TL idi. Gelirlerdeki artış oransal olarak yüzde 86,9'u bulsa da, giderlerdeki artışın gerisinde kaldı. Vergi gelirleri 2023 Eylül'ünde 239,5 milyar TL olurken, vergi dışı gelirler 36,3 milyar TL oldu.
Ocak-Eylül Dönemi Bütçe Performansı
Yılın ilk dokuz ayını kapsayan dönemde ise bütçe açığı 680,2 milyar TL'ye ulaştı. Geçen yılın aynı döneminde bütçe açığı 94,5 milyar TL idi. Bu, yılın ilk dokuz ayında bütçe açığının geçen yıla göre yaklaşık 7,2 kat arttığını gösteriyor. Ocak-Eylül döneminde bütçe giderleri 3 trilyon 240,4 milyar TL, bütçe gelirleri ise 2 trilyon 560,2 milyar TL olarak gerçekleşti.
Faiz dışı dengeye bakıldığında, Eylül ayında faiz dışı açık 101 milyar TL oldu. Geçen yılın aynı ayında faiz dışı açık 64,7 milyar TL idi. Ocak-Eylül döneminde ise faiz dışı açık 412,5 milyar TL olarak hesaplandı. Geçen yılın aynı döneminde faiz dışı fazla 92,5 milyar TL idi. Bu veriler, bütçenin faiz dışı dengede de önemli bir bozulma yaşandığını ortaya koyuyor.
Ekonomistlerin Değerlendirmesi
Ekonomistler, bütçe açığındaki bu artışın deprem harcamaları, seçim öncesi genişleyici maliye politikaları ve artan faiz yükünden kaynaklandığını belirtiyor. Ayrıca, 2023 yılı başında yaşanan deprem felaketinin getirdiği ek harcamaların bütçe üzerinde baskı oluşturduğu ifade ediliyor. Uzmanlar, yıl sonuna doğru bütçe açığının daha da artabileceği uyarısında bulunuyor.
Hükümet yetkilileri ise bütçe açığının kontrol altında olduğunu ve ekonomik program çerçevesinde gerekli adımların atıldığını savunuyor. Ancak, artan faiz giderleri ve gelir-gider dengesindeki bozulma, önümüzdeki dönemde mali disiplin konusunda endişeleri beraberinde getiriyor.
Bütçe Açığının Ekonomiye Olası Yansımaları
Yüksek bütçe açığı, kamu borçlanma ihtiyacını artırarak faiz oranları üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturabilir. Bu durum, özel sektör yatırımlarını olumsuz etkileyebileceği gibi, enflasyonla mücadeleyi de zorlaştırabilir. Ayrıca, cari açık üzerinde de risk oluşturabileceği değerlendiriliyor.
Öte yandan, bütçe açığının finansmanı için iç ve dış borçlanma miktarının artması, borç sürdürülebilirliği açısından dikkatle izlenmesi gereken bir konu olarak öne çıkıyor.
Karşılaştırmalı Veriler ve Tarihsel Bağlam
Türkiye'de bütçe açığı, özellikle 2018 yılından bu yana dalgalı bir seyir izliyor. 2020 yılında pandemi etkisiyle açık artmış, 2021'de kısmen daralmış, 2022'de ise tekrar yükselmişti. 2023 yılı ise deprem felaketi ve seçim harcamaları nedeniyle bütçe açığının rekor seviyelere ulaştığı bir yıl olarak kayıtlara geçiyor. Eylül ayındaki 129,4 milyar TL'lik açık, aylık bazda en yüksek seviye olarak öne çıkıyor.
Uluslararası karşılaştırmalara göre, Türkiye'nin bütçe açığının GSYH'ye oranı, gelişmekte olan ülkeler ortalamasının üzerinde seyrediyor. Bu durum, mali konsolidasyon ihtiyacını gündeme getiriyor.
Sonuç olarak, Eylül 2023 bütçe verileri, mali disiplin açısından önemli sinyaller veriyor. Önümüzdeki dönemde atılacak adımlar, bütçe açığının kontrol altına alınmasında belirleyici olacak. Ekonomi yönetiminin faiz giderlerini azaltıcı ve gelirleri artırıcı politikaları devreye alması bekleniyor. Kamu maliyesindeki bu gelişmeler, piyasalar tarafından yakından takip ediliyor.
