ABD’nin 2003 Irak işgali, bölgesel güç dengelerini derinden sarstı. İşgalin ardından Irak’ta oluşan otorite boşluğu, İran’a Tahran’ın bölgesel bir güç olarak yükselmesinin kapısını araladı. Bugün ise paralel bir süreç yaşanıyor: Karabağ zaferiyle Kafkasya’da stratejik zemin kaybeden, Esad rejiminin devrilmesiyle bölgesel derinliği zayıflayan İran, ABD-İsrail saldırılarının ardından bu kez Mekke İttifakı’na yönelik açık bir kumpasla karşı karşıya. Bu durum, bölgesel ittifakların yeniden şekillendiği bir dönemde Türkiye’nin de aralarında bulunduğu Sünni blok için ciddi bir tehdit oluşturuyor.
İran’ın kuşatılması ve Mekke İttifakı’nın hedef alınması
İran, son yıllarda hem Kafkasya’da hem de Levant’ta önemli kayıplar yaşadı. 2020’deki Karabağ Savaşı’nda Azerbaycan’ın zaferi, İran’ın Ermenistan üzerinden bölgedeki etkisini azalttı. Suriye’de Esad rejiminin zayıflaması ve muhalif güçlerin ilerleyişi, İran’ın Şam üzerinden Lübnan’a uzanan kara köprüsünü tehdit etti. İsrail’in Suriye’deki İran hedeflerine yönelik artan saldırıları ve ABD’nin bölgedeki askeri varlığı, Tahran’ı köşeye sıkıştırdı. Bu süreçte İran’ın bölgesel müttefikleri de baskı altında. Mekke İttifakı olarak bilinen ve Suudi Arabistan öncülüğündeki Sünni bloğun, İran’ın zayıflamasından endişe duyduğu belirtiliyor. Zira İran’ın kaybettiği her alan, radikal grupların veya Batı yanlısı aktörlerin güç kazanmasına yol açabilir. Bu da Mekke İttifakı’nın bölgesel nüfuzunu sarsabilir.
ABD’nin Irak’tan çekilmesi ve ardından İran’ın Irak’taki etkisini artırması, aslında Washington’un bilinçli bir tercihi miydi? Bu soru, bölgesel analizciler arasında sıkça tartışılıyor. Kimi uzmanlara göre ABD, Irak’ı İran’a bırakarak Tahran’ı yormak ve bölgedeki Sünni müttefiklerini İran tehdidiyle bir arada tutmayı amaçladı. Ancak bu strateji, İran’ın beklenenden hızlı güçlenmesine ve Mekke İttifakı’nın zayıflamasına yol açtı. Şimdi ise benzer bir senaryo, farklı bir cephede oynanıyor: İran’ı çevreleyen kuşakta yaşanan gelişmeler, Mekke İttifakı’nı doğrudan hedef alıyor.
Karabağ’dan Suriye’ye uzanan zincir
Karabağ zaferi, sadece Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü sağlamakla kalmadı; aynı zamanda İran’ın Ermenistan üzerinden Avrupa’ya açılan enerji ve ticaret yollarını da kesintiye uğrattı. İran, bu durumu kendi güvenliğine bir tehdit olarak görüyor. Öte yandan Suriye’de Esad rejiminin devrilmesi, İran’ın Akdeniz’e ulaşma hedefini sekteye uğrattı. İsrail’in Suriye’deki İran destekli milisleri vurması, Tahran’ın bölgesel derinliğini iyice azalttı. Bu gelişmeler, Mekke İttifakı’nın da İran’ın zayıflamasından endişe duymasına neden oluyor. Çünkü İran’ın kontrolünü kaybettiği bölgelerde oluşan boşluk, PKK/YPG gibi örgütler veya DEAŞ gibi radikal gruplar tarafından doldurulabilir. Bu da Sünni bloğun güvenliğini riske atar.
ABD-İsrail saldırılarının ardından İran’ın daha da agresifleşmesi, Mekke İttifakı’nın işini zorlaştırıyor. İran, kaybettiği nüfuzu geri kazanmak için vekil güçlerini devreye sokabilir. Yemen’deki Husiler, Lübnan’daki Hizbullah ve Irak’taki Haşdi Şabi, Tahran’ın elindeki kozlar. Ancak bu aktörler, aynı zamanda Mekke İttifakı’nın doğrudan hedefleri. Suudi Arabistan’ın Yemen’deki savaşta yaşadığı zorluklar, İran’ın vekil güçlerinin ne kadar etkili olabileceğini gösteriyor. Bu nedenle Mekke İttifakı, İran’ın kuşatılmasını değil, kontrol altında tutulmasını tercih ediyor. Aksi halde İran’ın kaybettiği her alan, Sünni bloğa yeni tehditler olarak dönebilir.
Mekke İttifakı’nın temel bileşenleri arasında Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Mısır, Bahreyn ve Türkiye gibi ülkeler yer alıyor. Bu ülkeler, İran’ın bölgesel yayılmacılığına karşı ortak bir duruş sergiliyor. Ancak son gelişmeler, ittifakın içindeki çatlakları da gün yüzüne çıkarıyor. Katar’ın İran’a yakın politikaları, Umman’ın arabuluculuk çabaları ve Türkiye’nin zaman zaman İran ile diyalog kanallarını açık tutması, Mekke İttifakı’nın homojen bir yapı olmadığını gösteriyor. Bu durum, ABD ve İsrail’in İran’ı kuşatma stratejisini kolaylaştırırken, Mekke İttifakı’nın ortak hareket etme kabiliyetini zayıflatıyor.
Bölgesel sonuçlar ve Türkiye’nin konumu
Türkiye, hem Mekke İttifakı içinde hem de İran ile ilişkilerinde dengeli bir politika izliyor. Karabağ zaferiyle Azerbaycan’ın yanında yer alan Türkiye, İran’ın Kafkasya’daki kayıplarını yakından takip ediyor. Suriye’de ise Türkiye, İran’ın zayıflamasını kendi güvenliği için bir fırsat olarak görürken, aynı zamanda İran’ın tamamen çökmesini de istemiyor. Zira İran’ın parçalanması, Kürt milliyetçiliğini ve radikal grupları ateşleyebilir. Bu nedenle Türkiye, Mekke İttifakı’nın İran’a yönelik aşırı baskıcı politikalarına temkinli yaklaşıyor. Ankara, bölgesel istikrarın korunması için İran’ın sisteme dahil edilmesi gerektiğini savunuyor. Bu tutum, ABD ve İsrail’in İran’ı tamamen izole etme çabalarıyla çelişiyor.
İran’ın nükleer programı, Mekke İttifakı’nın en büyük endişe kaynağı. ABD’nin 2018’de İran ile imzalanan nükleer anlaşmadan çekilmesi ve yeniden yaptırımlar uygulaması, Tahran’ı nükleer faaliyetlerini hızlandırmaya itti. İran’ın uranyum zenginleştirme oranını %60’a çıkarması, bölgede bir nükleer silahlanma yarışını tetikleyebilir. Suudi Arabistan ve BAE’nin de nükleer program başlatma sinyalleri vermesi, Mekke İttifakı içinde yeni bir gerilim hattı oluşturuyor. Türkiye ise nükleer silahlanmaya karşı çıkarak, bölgenin nükleer silahlardan arındırılmasını savunuyor. Ancak İran’ın nükleer eşiğe yaklaşması, Türkiye’nin de kendi güvenlik hesaplarını gözden geçirmesine neden olabilir.
ABD’nin Irak işgali sonrası İran’a bıraktığı nüfuz, bugün Mekke İttifakı’nı zayıflatmak için bir araç olarak kullanılıyor. İran’ın Karabağ ve Suriye’deki kayıpları, Tahran’ı daha saldırgan bir çizgiye itebilir. Bu durumda Mekke İttifakı, hem İran’ın vekil güçleriyle hem de ABD-İsrail’in askeri müdahaleleriyle aynı anda uğraşmak zorunda kalabilir. Bölgesel istikrar için İran’ın tamamen dışlanması değil, diyalog yoluyla sisteme entegre edilmesi gerekiyor. Aksi halde Mekke İttifakı’na yönelik bu kumpas, sadece İran’ı değil, tüm bölgeyi istikrarsızlığa sürükleyecektir.
