Balıkesir'in Ayvalık ilçesinde, geleneksel taş mimarisinin simgesi haline gelen sarımsak taşının yüzyıllardır nereden çıkarıldığı sorusu, yeni bir araştırmayla yanıt buldu. Ayvalık evlerinde, dar sokaklarında ve tarihi yapılarında kullanılan bu eşsiz taşın ocakları, aslında ilçenin kırsal kesiminde, Bölge adı verilen alanda yer alıyor. Uzun yıllar boyunca varlığı bilinmesine rağmen, bu taş ocaklarının tarihi ve kültürel değeri bugüne kadar yeterince gündeme gelmemişti. Ayvalık Belediyesi ve Kültür ve Turizm Bakanlığı iş birliğiyle başlatılan yeni proje kapsamında, sarımsak taşı ocaklarının envanteri çıkarılacak ve bölgenin kültürel miras listesine alınması için çalışmalar başlatılacak.
Sarımsak Taşı Nedir ve Neden Önemlidir?
Sarımsak taşı, Ayvalık ve çevresinde yaygın olarak kullanılan, açık sarı-krem renkli, kolay işlenebilen bir kalker türüdür. Adını, kırıldığında yaydığı hafif sarımsak kokusundan alır. 19. yüzyılın sonlarından itibaren Ayvalık'ın yeniden inşasında yoğun olarak kullanılan bu taş, bölgeye özgü mimarinin temel yapı malzemesi olmuştur. Sarımsak taşı ocaklarının bulunduğu Bölge mevkii, yaklaşık 50 dönümlük bir alana yayılmış durumda. Ocaklar, yüzyıllık bir geçmişe sahip olmasına rağmen, bugüne kadar herhangi bir koruma statüsü kazanamamıştı. Bölgede yapılan incelemelerde, bazı ocakların define avcıları tarafından tahrip edildiği de tespit edildi. Uzmanlar, bu taşın sadece yapı malzemesi değil, aynı zamanda bölgenin kültürel kimliğinin bir parçası olduğunu vurguluyor.
Yerel Yönetimlerden Koruma Hamlesi
Ayvalık Belediye Başkanı Mesut Ergin, konuyla ilgili yaptığı açıklamada, "Sarımsak taşı ocakları, Ayvalık'ın kimliğinin ayrılmaz bir parçası. Bu ocakların korunması ve gelecek nesillere aktarılması için kapsamlı bir çalışma başlattık. Öncelikle ocakların envanterini çıkaracak, ardından Kültür ve Turizm Bakanlığı ile koordineli olarak bölgeyi sit alanı ilan ettirmek için adım atacağız" dedi. Ergin, ayrıca ocakların turizme kazandırılması için de projeler geliştirdiklerini belirtti. Ayvalık Tarihi Çevre Koruma Derneği Başkanı Prof. Dr. Alper Atalay ise, "Sarımsak taşı ocakları, Anadolu mimarisindeki taş işçiliğinin yaşayan bir örneği. Bu ocaklar yok olursa, Ayvalık'ın tarihi dokusunu onaracak orijinal malzemeyi de kaybederiz" şeklinde konuştu.
Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkilileri, bölgenin "Kültürel Miras Geçici Koruma Alanı" ilan edilmesi için sürecin başlatıldığını doğruladı. yetkililer, bölgedeki ocakların günümüze kadar korunmasının, taşın bir süre sonra kullanılmaması ve yeni yapılaşmanın sınırlı olmasıyla ilgili olduğunu ifade etti. Ancak son yıllarda artan define avcılığı ve bilinçsiz hafriyat, ocakları tehdit etmeye başlamış durumda. Belediye, bölgede güvenlik önlemlerini artırırken, aynı zamanda vatandaşları bilinçlendirme çalışmaları yürütüyor.
Koruma Çabaları ve Bağımsız Değerlendirme
Sarımsak taşı ocaklarının korunması, sadece Ayvalık için değil, Türkiye'nin kültürel miras bilinci açısından da önemli bir sınav. Ülke genelinde birçok tarihi taş ocağı, plansız kentleşme ve ilgisizlik nedeniyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Ayvalık Belediyesi'nin girişimi, bu tür alanların korunmasına örnek teşkil edebilir. Ancak koruma çalışmalarının başarıya ulaşması için merkezi hükümetin, yerel yönetimlerin ve sivil toplumun iş birliği yapması gerekiyor. Aksi takdirde, bu eşsiz kültürel miras, yalnızca birkaç fotoğraf karesinde anımsanacak bir hatıraya dönüşebilir.
