Kars-Iğdır-Aralık-Dilucu Yüksek Standartlı Demiryolu Projesi kapsamında planlanan üç ayrı ariyet ocağı için toplam 29,66 hektarlık alanda proje tanıtım dosyası hazırlandı. Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği’ne göre 25 hektarın üzerindeki projeler için ÇED raporu zorunlu olmasına rağmen, her bir ocak ayrı ayrı değerlendirilerek bu eşiğin altında gösterildi. Söz konusu ocakların aynı yatırımcı ve aynı demiryolu projesine bağlı olması, kamuoyunda ve çevre örgütlerinde usul tartışması yarattı.
Üç ocak, tek proje: 29,66 hektar nasıl parçalandı?
Proje kapsamında ihtiyaç duyulan dolgu malzemesi için Kars ve Iğdır sınırları içinde üç ayrı ariyet ocağı belirlendi. Toplam alan 29,66 hektar olarak hesaplandı. Ancak her bir ocak için ayrı ayrı proje tanıtım dosyası sunuldu. Böylece 25 hektarlık ÇED sınırı, projeler bölünerek aşılmamış gibi gösterildi. ÇED Yönetmeliği’nin 7. maddesi, “ekli listede yer alan projeler” için ÇED raporu gerektirirken, bu listede 25 hektar ve üzeri madencilik ve malzeme ocakları yer alıyor. Uzmanlar, aynı yatırımın parçalara ayrılarak ÇED’den kaçınılmasının yönetmeliğin ruhuna aykırı olduğunu belirtiyor.
Demiryolu projesinin toplam uzunluğu yaklaşık 200 kilometreyi buluyor ve bölgede büyük ölçekli altyapı yatırımı olarak öne çıkıyor. Proje, Kars’ı Iğdır’a ve ardından Nahçıvan sınırındaki Dilucu’na bağlayarak doğu-batı koridorunda stratejik bir hat oluşturmayı hedefliyor. Ancak bu büyüklükteki bir yatırımın çevresel etkilerinin bütüncül olarak değerlendirilmesi gerekirken, ariyet ocaklarının ayrı ayrı ele alınması, kümülatif etki analizini devre dışı bırakıyor.
Bakanlık “kaçıyor” eleştirisi: ÇED süreci şeffaflıktan uzak
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın her üç proje için de ÇED raporu yerine proje tanıtım dosyası istemesi, “Bakanlık bile süreçten kaçıyor” yorumlarına neden oldu. Proje tanıtım dosyaları, ÇED raporuna kıyasla çok daha yüzeysel bir inceleme sunuyor; halkın katılımı toplantıları zorunlu değil ve alternatifler detaylı şekilde değerlendirilmiyor. Bu durum, bölgede yaşayan vatandaşların ve sivil toplum kuruluşlarının sürece dahil edilmemesine yol açıyor.
Kars ve Iğdır çevresinde tarım ve hayvancılıkla geçinen binlerce insan, ocakların su kaynaklarına, meralara ve doğal yaşama etkisinden endişe ediyor. Ariyet ocakları, demiryolu inşaatı için kum, çakıl ve taş temini amacıyla açılıyor. Bu ocakların işletilmesi sırasında toz, gürültü ve ağır vasıta trafiği gibi çevresel sorunlar ortaya çıkabiliyor. Ayrıca ocakların kapatılması sonrası rehabilitasyon çalışmalarının yeterliliği de belirsiz.
ÇED sürecinin parçalanması, Türkiye’de sıkça tartışılan bir konu. Daha önce birçok madencilik ve enerji projesinde benzer şekilde projeler bölünerek ÇED’den muafiyet sağlandığı eleştirileri gündeme gelmişti. Danıştay’ın bazı kararları, projelerin bir bütün olarak değerlendirilmesi gerektiğine işaret ediyor. Ancak mevcut uygulamada idare, proje tanıtım dosyası ile yetinebiliyor.
Demiryolu projesinin yapım süreci devam ederken, ariyet ocaklarına ilişkin nihai karar henüz verilmedi. Bakanlık, proje tanıtım dosyalarını inceleyerek “ÇED gerekli değildir” kararı verebilir. Bu durumda ocaklar için ÇED süreci hiç işletilmemiş olacak. Çevre örgütleri, kararın iptali için yargı yoluna başvurabileceklerini açıkladı. Kamuoyu, 29,66 hektarlık toplam alanın 25 hektarlık sınırı aşmasına rağmen nasıl olup da üç ayrı dosyaya bölündüğünü sorguluyor.
Projenin toplam maliyeti ve finansmanı hakkında resmi bir açıklama bulunmuyor. Ancak yüksek standartlı demiryolu hatlarının kilometre başına maliyeti milyonlarca doları bulabiliyor. Bu ölçekte bir yatırımın çevresel ve sosyal etkilerinin bağımsız bilimsel çalışmalarla ortaya konması, kamu yararı açısından kritik. Mevcut durumda ise süreç, şeffaflıktan uzak ve katılımcılıktan yoksun ilerliyor.
Sonuç olarak, Kars-Iğdır-Aralık-Dilucu Demiryolu Projesi’nin ariyet ocakları, ÇED mevzuatının nasıl delinebileceğini gösteren çarpıcı bir örnek olarak kayda geçti. Aynı yatırımcı ve aynı proje için üç ayrı ocak başvurusu, 25 hektarlık eşiğin etrafından dolaşma girişimi olarak değerlendiriliyor. Bakanlığın vereceği karar, sadece bu proje için değil, benzer tüm altyapı yatırımları için emsal teşkil edecek. Çevre hukuku uzmanları, projelerin parçalanmasının önüne geçilmesi için idari ve yargısal denetimin güçlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.
