Anayasa Mahkemesi (AYM), cinsiyet değişikliğinin mahkeme kararına bağlanmasını öngören Medeni Kanun hükmünün iptali istemini reddetti. Yüksek Mahkeme, söz konusu düzenlemenin Anayasa'ya aykırı olmadığına hükmetti. Kararda, mahkeme izni şartının kamu düzenini koruma ve bireyleri gereksiz tıbbi müdahalelerden koruma amacı taşıdığı vurgulandı. Başvurucu, düzenlemenin kişinin maddi ve manevi varlığını geliştirme hakkını ihlal ettiğini öne sürmüştü.
Kararın gerekçesi: Kamu düzeni ve birey koruması
AYM, iptal talebini değerlendirirken düzenlemenin amacını ve kapsamını detaylıca inceledi. Mahkeme, cinsiyet değişikliği gibi geri dönüşü olmayan tıbbi müdahalelerin, bireyin sağlığı ve toplumsal düzen açısından dikkatle ele alınması gerektiğini belirtti. Kararda, mahkeme izninin keyfiyeti önleyici bir güvence olduğu, bu sayede bireylerin acele kararlarla geri dönülemez işlemlere maruz kalmasının engellendiği ifade edildi. Ayrıca, düzenlemenin uluslararası sözleşmelere ve Anayasa'nın ilgili maddelerine aykırı olmadığı sonucuna varıldı.
Başvurucunun iddiaları ve AYM'nin yanıtı
Başvurucu, Medeni Kanun'un 40. maddesinde yer alan hükmün, kişinin maddi ve manevi varlığını geliştirme hakkını (Anayasa m. 17) ve özel hayata saygı hakkını (Anayasa m. 20) ihlal ettiğini savundu. AYM ise bu iddiayı yerinde bulmadı. Mahkeme, düzenlemenin bireyin kendini gerçekleştirme hakkını ortadan kaldırmadığını, aksine bu hakkın kullanımını belirli usul kurallarına bağlayarak daha sağlıklı bir zeminde gerçekleşmesini amaçladığını kaydetti. AYM, mahkeme izninin reddedilmesi halinde bireyin yargı yoluna başvurabileceğini de hatırlattı.
Hukuki çerçeve: Medeni Kanun'un 40. maddesi
Türk Medeni Kanunu'nun 40. maddesi, cinsiyet değişikliğini düzenliyor. Maddeye göre, cinsiyetini değiştirmek isteyen kişi, mahkemeye başvurarak cinsiyet değişikliğine izin verilmesini talep edebiliyor. Mahkemenin karar verebilmesi için, başvurucunun 18 yaşını doldurmuş olması, evli değilse (veya eşinin açık rızası varsa) ve cinsiyet değişikliğinin ruh sağlığı açısından zorunlu olduğunu resmî sağlık kurulu raporuyla belgelemesi gerekiyor. AYM kararı, bu koşulların Anayasa'ya uygun olduğunu teyit etmiş oldu.
Toplumsal ve hukuki tartışmalar
Cinsiyet değişikliğinin mahkeme iznine tabi olması, Türkiye'de uzun süredir tartışma konusu. LGBTİ+ hakları savunucuları, bu şartın bireyin kendi bedeni üzerindeki tasarruf hakkını kısıtladığını ve damgalayıcı bir süreç yarattığını belirtiyor. Diğer yandan, muhafazakâr kesimler ve bazı hukukçular, düzenlemenin kamu düzenini koruduğunu ve tıbbi etik açıdan gerekli olduğunu savunuyor. AYM kararı, bu tartışmalara yeni bir boyut kazandırmasa da, mevcut uygulamanın anayasal temelde kalmasını sağladı.
Kararın ardından konuya ilişkin bağımsız değerlendirmelerde bulunan hukukçular, AYM'nin bireysel özgürlükler ile kamu düzeni arasında bir denge kurmaya çalıştığını ifade ediyor. Bazı uzmanlar, kararın uluslararası insan hakları standartlarına uygun olduğunu, ancak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarıyla tam uyumlu olmadığını öne sürüyor. Diğer yandan, sürecin zorlaştırılmadığını, aksine hukuki güvence sağladığını düşünenler de var. Konu, önümüzdeki dönemde Meclis'te yeni bir düzenleme yapılana kadar gündemde kalmaya devam edecek gibi görünüyor.
