Orta Doğu'da çatışmaların gölgesinde, ateşkes anlaşmaları çoğu zaman tarafların ve uluslararası toplumun yeni bir umutla sarıldığı ama çoğu kez kısa ömürlü olan belgeler olarak tarihe geçiyor. İsrail'in bugüne kadar imzaladığı hemen her ateşkes anlaşmasının artık iyice alışıldık bir rutini, anlaşmaların standart bir formatı gibi: Anlaşma imzalanır, uluslararası kamuoyu rahat bir nefes alır, arabulucular diplomatik başarılarını ilan eder, ardından İsrail çok geçmeden, hatta anlaşmanın mürekkebi kurumadan, taraflar arasında güven eksikliği ve ihlal suçlamaları yeniden alevlenir. Bu döngü, bölgedeki gerilimi kalıcı olarak sona erdirme çabalarını baltalarken, sivil kayıpların ve insani krizin de sürekliliğini beraberinde getiriyor.
Ateşkesin Kırılganlığı ve Güven Sorunu
Ateşkes anlaşmalarının başarısızlıkla sonuçlanmasının birçok nedeni bulunuyor. Bunların başında, taraflar arasındaki derin güvensizlik geliyor. İsrail ve Hamas arasında 2008'den bu yana yapılan ateşkeslerin çoğu, kısa süre içinde ihlal edilerek yeniden çatışmaya dönüştü. Örneğin, 2014 Gazze Savaşı'nı sona erdiren ateşkes anlaşması, tarafların karşılıklı ihlal suçlamalarıyla gölgelenmiş ve kalıcı bir barışa zemin hazırlayamamıştı. Benzer şekilde, 2021'deki 11 günlük çatışmayı bitiren ateşkes de iki tarafın da zafer ilan etmesine rağmen, altında yatan siyasi ve insani sorunları çözmeden rafa kaldırılmıştı.
Uzmanlar, ateşkes anlaşmalarının genellikle krizi yönetmeye yönelik olduğunu, ancak kök nedenleri ele almadığını vurguluyor. Filistin topraklarının işgali, mülteci sorunu, Kudüs'ün statüsü ve Yahudi yerleşimleri gibi temel meseleler masadayken, geçici ateşkesler sadece bir sonraki çatışmanın ertelenmesi anlamına geliyor. Ayrıca, Hamas'ın Gazze'deki silahlı kanadı ve İsrail'in askeri üstünlüğü, tarafların ateşkese uymak için yeterli teşvike sahip olmadığını gösteriyor.
Uluslararası Toplumun Rolü ve Arabuluculuk Çabaları
Mısır, Katar ve Birleşmiş Milletler gibi aktörler, ateşkes sağlama konusunda önemli roller üstleniyor. Ancak bu çabalar, çoğu zaman tarafların askeri hedeflerine ulaşana kadar masaya oturmak istememesi nedeniyle sekteye uğruyor. Örneğin, 2023'teki son çatışmalarda Mısır'ın arabuluculuğuyla yapılan ateşkes, insani yardımların Gazze'ye girişine izin vermesine rağmen, kalıcı bir çözümün önünü açamadı. BM Güvenlik Konseyi'nin aldığı kararların bağlayıcılığının sınırlı olması, İsrail'in uluslararası hukuku ihlal ettiği yönündeki eleştirilere rağmen yaptırımsız kalmasına yol açıyor.
ABD'nin tutumu da kritik bir denge unsuru. Washington, İsrail'in güvenliğini garanti altına almayı önceliklendirirken, bölgesel istikrar için de ateşkesi destekliyor. Ancak ABD'nin veto yetkisini sık sık İsrail lehine kullanması, uluslararası toplumun Filistin tarafındaki meşruiyetini zedeliyor. Bu durum, Hamas gibi aktörlerin, uluslararası toplumun arabuluculuğuna güvenini azaltıyor.
İnsani Boyut ve Sivil Kayıplar
Ateşkeslerin kırılganlığı, en çok sivil halkı etkiliyor. Gazze'de yaşayan yaklaşık 2 milyon insan, her çatışma döneminde evlerini terk etmek, temel ihtiyaçlardan mahrum kalmak ve ölümle burun buruna yaşamak zorunda kalıyor. Çocuklar, eğitimlerini yarıda bırakıyor; sağlık sistemi çöküyor; psikolojik travmalar nesiller boyu sürebilecek yaralar açıyor. Ateşkes anlaşmaları, insani yardımların ulaştırılması için bir pencere açsa da, bu yardımların sürekliliği sağlanamıyor.
Birleşmiş Milletler Yakın Doğu Filistin Mültecilerine Yardım ve Bayındırlık Ajansı (UNRWA) verilerine göre, son beş yılda Gazze'deki insani ihtiyaçlar giderek artıyor. Ateşkes sonrası yeniden inşa çalışmaları, siyasi engeller ve finansman yetersizliği nedeniyle yavaş ilerliyor. Bu da, savaşın yaralarını sarmanın, çatışmaları sona erdirmek kadar önemli bir mücadele olduğunu ortaya koyuyor.
Müzakerelerin Tıkanma Noktaları
Kalıcı barışın önündeki en büyük engellerden biri, iki devletli çözümün uygulanmasındaki tıkanıklık. 1993 Oslo Anlaşması ile başlayan süreç, 2000'li yıllarda giderek zayıfladı. İsrail'deki sağ partilerin yükselişi ve Batı Şeria'daki Yahudi yerleşimlerinin genişlemesi, Filistin devletinin kurulmasına coğrafi olarak imkân tanımıyor. Hamas'ın ise İsrail'i tanımayı reddetmesi, müzakerelerin önündeki bir diğer kilit nokta.
Tutuklu takasları ve sınır kapılarının açılması gibi konular, ateşkes anlaşmalarının en çok tartışılan başlıkları olarak öne çıkıyor. Ancak bu konulardaki ilerleme, tarafların siyasi hesapları ve sahadaki askeri dengeler nedeniyle sık sık askıya alınıyor. Ayrıca, uluslararası toplumun kalıcı bir barış için yeterli baskıyı oluşturamaması, tarafların statükoyu sürdürmesine olanak tanıyor.
Tüm bu tablo, Orta Doğu'da ateşkesin yalnızca geçici bir soluklanma olduğunu, asıl hedefin kapsamlı bir siyasi çözüm olduğunu hatırlatıyor. Gün gelip çattığında, bölgedeki halkların ve uluslararası toplumun karşısına çıkacak olan tablo, bu ateşkeslerin ne kadarının kalıcı bir barışa dönüştüğüne bağlı olacak. Bu döngünün kırılması için ise sadece askeri değil, siyasi, ekonomik ve sosyal alanlarda da uzun vadeli bir irade ve kararlılık gerekiyor.
