İran ve ABD arasında aylardır süren kırılgan ateşkes, karşılıklı saldırılarla sona erdi. Hürmüz Boğazı'nda bir ABD destroyerine yönelik İran yapımı insansız hava aracı saldırısı, ardından ABD'nin İran destekli milislere yönelik hava operasyonlarıyla bölge yeniden alevlendi. Lübnan cephesinde Hizbullah ile İsrail arasında çatışmalar sürerken, uzmanlar İran-ABD geriliminin bölgesel bir savaşa dönüşme riskini yüksek olarak değerlendiriyor. Türkiye'nin hem enerji hem güvenlik açısından yakından etkilenebileceği bu krizde, Hürriyet.com.tr'ye konuşan Ortadoğu Stratejik Araştırmalar Merkezi Başkanı Dr. Ahmet Kasım, savaşın seyrini ve Türkiye'ye olası yansımalarını detaylandırdı.
Hürmüz Boğazı'nda gerilim tırmanıyor
İran Devrim Muhafızları, 15 Ekim'de Hürmüz Boğazı'nda seyreden ABD Donanması'na ait USS Porter destroyerine kamikaze drone ile saldırdı. Saldırıda can kaybı yaşanmazken, ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı saldırıyı kınadı ve İran'ı bölgesel istikrarı bozmakla suçladı. ABD, ertesi gün Irak'ın Ninova bölgesinde İran destekli Haşdi Şabi'ye ait üç hedefi vurdu. Operasyonda 9 milis ölürken, İran misilleme olarak Suriye'deki ABD üslerine roket atışları düzenledi. Bu karşılıklı saldırılar, haziran ayından beri devam eden ve dolaylı görüşmelerle yürütülen zımni ateşkesi tamamen ortadan kaldırdı.
Lübnan cephesi ve Hizbullah faktörü
Kriz sadece Basra Körfezi ile sınırlı kalmadı. İsrail, 18 Ekim'de Lübnan'ın güneyinde Hizbullah'a ait olduğu iddia edilen bir silah deposunu bombaladı. Hizbullah ise İsrail'in kuzeyindeki yerleşimlere roket atarak yanıt verdi. Bu çatışmalar, 2006 savaşından bu yana en yoğun temas olarak kayda geçti. Dr. Ahmet Kasım, İran'ın Lübnan üzerinden İsrail'e baskı kurarak ABD'yi müzakere masasına çekmeye çalıştığını ancak bu stratejinin bölgesel savaş riskini körüklediğini belirtiyor: "İran, nükleer müzakerelerde elini güçlendirmek için vekil güçleri kullanıyor. Ancak ABD'nin İsrail'e koşulsuz desteği ve Suudi Arabistan'ın İran'ı dengeleme çabaları, gerilimi kontrol edilemez hale getirebilir."
Enerji hatları ve Türkiye'ye etkileri
Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrol sevkiyatı, dünya arzının yaklaşık %20'sini oluşturuyor. ABD ve İran arasındaki herhangi bir çatışma, boğazı tehdit ederek petrol fiyatlarını fırlatabilir. Türkiye, petrol ihtiyacının önemli bölümünü Irak ve İran'dan karşılıyor. Ayrıca Türkiye, İran'dan doğalgaz ithal ediyor ve bu hat Güneydoğu Anadolu'dan geçiyor. Dr. Kasım, olası bir savaşta Türkiye'nin enerji arz güvenliğinin ciddi şekilde sarsılacağını vurguluyor: "İran'la sınırımız 560 kilometre. Sınıra yakın bölgelerde PKK'nın İran bağlantılı kollarının faaliyetleri artabilir. Ayrıca Irak'ın kuzeyindeki Türk varlığı da bu gerilimden doğrudan etkilenebilir."
Jeopolitik kırılma ve küresel ittifaklar
Rusya-Ukrayna savaşının devam ettiği bir dönemde ABD-İran çatışması, küresel güç dengelerini altüst edebilir. Çin, İran'la 25 yıllık stratejik iş birliği anlaşmasıyla Tahran'ın en büyük ticaret ortaklarından biri haline gelmiş durumda. Rusya ise İran'la askeri alanda iş birliğini derinleştiriyor. ABD'nin iki cephede birden mücadele etme kapasitesinin sınandığı bu dönemde, İran'ın nükleer programa hız vermesi de endişeleri artırıyor. Geçtiğimiz hafta IAEA, İran'ın Fordo tesisinde %84 saflıkta uranyum ürettiğini tespit etti. Bu oran, nükleer bomba yapımı için gereken %90 seviyesine oldukça yakın.
Sonuç olarak, ABD-İran hattındaki kırılma, sadece iki ülke arasında değil, tüm Orta Doğu'yu ve küresel sistemi etkileyecek potansiyele sahip. Türkiye, bu denklemde hem NATO üyesi olarak ABD ile ittifakını sürdürmek hem de enerji ve güvenlik çıkarlarını korumak zorunda. Krizin diplomatik çözümü için Türkiye'nin arabuluculuk yapabileceği çeşitli platformlar bulunuyor. Ancak taraflar arasındaki güven eksikliği ve sahadaki fiili çatışmalar, ateşkesin yeniden tesisi için somut adımlar atılmasını gerektiriyor.
