ABD ile İran arasında nükleer programa yönelik geçici bir anlaşma için yürütülen müzakerelerde, tarafların birbirinden ayrıştığı temel başlıklar netleşmeye başladı. Viyana'da dolaylı yollardan süren görüşmelerde uranyum zenginleştirme seviyesi, yaptırımların kapsamı ve denetim mekanizmaları en kritik uyuşmazlık alanları olarak öne çıkıyor. Ekonomik beklentilerin de belirleyici olduğu süreçte, İran'ın nükleer faaliyetlerinin sınırlandırılması karşılığında Batı yaptırımlarının hafifletilmesi masada dururken, her iki taraf da kırmızı çizgilerini koruyor.
Uranyum zenginleştirme oranı ve stok miktarı
Anlaşmazlığın ilk ve en önemli başlığı İran'ın uranyumu hangi seviyeye kadar zenginleştirebileceği. Tahran yönetimi yüzde 60'a varan zenginleştirme oranını sürdürmek isterken, ABD ve Avrupa Birliği bunun yüzde 3,67 ile sınırlandırılmasını talep ediyor. Ayrıca İran'ın elindeki zenginleştirilmiş uranyum stokunun da belirli bir miktarın altına düşürülmesi gerekiyor. 2015 tarihli Ortak Kapsamlı Eylem Planı'na (JCPOA) göre İran'ın stoku 300 kilogramla sınırlıydı, ancak ABD'nin anlaşmadan çekilmesinin ardından Tahran bu sınırı aştı. Uzmanlar, yüzde 60 zenginleştirmenin silah yapımına oldukça yakın bir adım olduğunu vurguluyor.
Yaptırımların hafifletilmesi ve kapsamı
İkinci temel uyuşmazlık yaptırımların ne kadarının ve hangi hızla kaldırılacağı üzerine. İran, özellikle petrol ihracatı ve bankacılık sistemini hedef alan tüm yaptırımların anlaşma imzalanır imzalanmaz kaldırılmasını istiyor. ABD ise yaptırımların aşamalı olarak ve İran'ın nükleer taahhütlerine uyduğunun doğrulanmasına bağlı olarak kaldırılmasını öneriyor. Ek olarak, insan hakları ve balistik füze programı gibi nükleer dışı konulardaki yaptırımların da görüşmeye açık olduğu belirtiliyor. Petrol piyasaları ve küresel enerji fiyatları açısından kritik olan bu başlık, ekonomik beklentileri doğrudan etkiliyor.
Denetim ve şeffaflık talepleri
Üçüncü anlaşmazlık noktası, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) denetim yetkisinin kapsamı. Ajans, İran'ın geçmişte açıklanmayan nükleer faaliyetlerini incelemek için bazı askeri tesisler de dahil olmak üzere daha geniş erişim talep ediyor. İran bu tür talepleri casusluk gerekçesiyle reddediyor. Geçici anlaşmada IAEA'nın denetim sıklığı ve süresinin de netleştirilmesi gerekiyor. Ayrıca İran'ın geliştirdiği gelişmiş santrifüjlerin (IR-6, IR-9 gibi) durumu da belirsizliğini koruyor. ABD, bu santrifüjlerin imha edilmesini veya kullanılmamasını isterken, İran bunları araştırma amaçlı kullanmakta ısrar ediyor.
Anlaşmanın süresi ve esneklik maddeleri
Taraflar geçici anlaşmanın ne kadar süreyle yürürlükte kalacağı ve uzatma opsiyonları konusunda da ayrışıyor. İran birkaç yıllık kısa süreli bir anlaşma isterken, ABD dört ila altı yıllık daha uzun bir çerçeve öneriyor. Ayrıca taraflardan birinin anlaşmadan çekilmesi halinde uygulanacak yaptırım mekanizmaları (snapback) da tartışma konusu. ABD'nin tek taraflı çekilmesi sonrası İran'ın güven sorunu yaşadığı bu madde, anlaşmanın kalıcılığı açısından kritik öneme sahip.
Bağımsız değerlendirme
ABD-İran müzakereleri, sadece nükleer programı değil, aynı zamanda Ortadoğu'nun jeopolitik dengelerini ve küresel enerji piyasalarını da etkiliyor. Ekonomik baskılar ve diplomatik krizler arasında şekillenen bu süreç, tarafların siyasi iradesi ve karşılıklı güvenin yeniden tesisi ile doğrudan bağlantılı. Her ne kadar geçici bir anlaşma olasılığı kısa vadede piyasaları rahatlatsa da, kalıcı bir çözüm için tarafların kırmızı çizgilerinden taviz vermesi gerekecek. Aksi takdirde bölgedeki tansiyon ve belirsizlik devam edecektir.
