ABD ile İran arasında imzalanan 14 maddelik mutabakat zaptı, uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırdı. Anlaşmanın ayrıntılarını ve olası etkilerini İstanbul Aydın Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Canan Tercan, Hürriyet.com.tr'ye değerlendirdi. Dr. Tercan, ABD basınında yer alan “gizli teklifler” iddialarının uluslararası ilişkiler açısından şaşırtıcı olmadığını belirterek, nükleer programdan bölgesel güvenliğe kadar pek çok kritik başlığın masada olduğunu vurguladı.
Mutabakatın temel maddeleri
14 maddelik metin, İran'ın nükleer faaliyetlerinin sınırlandırılması, yaptırımların kademeli olarak kaldırılması, bölgesel çatışmalarda iş birliği ve insani yardım koridorlarının açılmasını kapsıyor. Dr. Tercan'a göre en hassas başlık, İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesinin %3.67'de tutulması ve IAEA denetimlerine tam erişim izni verilmesi. Bunun yanında, İran'ın Yemen ve Suriye'deki askeri danışmanlık faaliyetlerine ilişkin bir mutabakata varıldığı ancak ayrıntıların gizli tutulduğu belirtiliyor.
Buzdağının görünen kısmı
Dr. Tercan, anlaşmanın sadece nükleer boyutunun kamuoyuna yansıdığını, asıl pazarlığın İran'ın balistik füze programı ve bölgesel proksileri üzerinde yoğunlaştığını söyledi. ABD'nin, İran'ın Hamas ve Hizbullah'a desteğini azaltmasını talep ettiği, ancak Tahran'ın bu konuda geri adım atmadığı iddia ediliyor. Uzman, "Mutabakat, tarafların birbirine güven tazeleme çabası. Ancak asıl sınav, uygulama aşamasında yaşanacak" dedi.
İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan'ın mutabakatı "tarihi bir fırsat" olarak nitelendirdiği belirtilirken, ABD tarafından yapılan açıklamada ise "şüpheci iyimserlik" vurgusu dikkat çekti. Washington, İran'ın taahhütlerine uymaması halinde yaptırımların yeniden uygulanacağı sinyalini verdi.
Bölgesel yansımalar
Mutabakat, körfez ülkeleri başta olmak üzere bölgede karışık tepkilere yol açtı. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, anlaşmanın kendi güvenlik endişelerini gidermediğini savunurken, İsrail ise anlaşmayı "tehlikeli bir uzlaşı" olarak değerlendirdi. Dr. Tercan, İsrail'in endişelerinin anlaşılabilir olduğunu ancak diplomatik sürecin askeri seçeneklere tercih edildiğini belirtti.
Diğer yandan, uluslararası enerji piyasalarında petrol fiyatları mutabakat haberinin ardından hafif bir düşüş yaşadı. Analistler, İran'ın yaptırımların kalkmasıyla günlük 1 milyon varil ek petrol arzı sağlayabileceğini ancak bunun zaman alacağını kaydediyor.
Bağımsız gözlemciler, 14 maddelik metnin aslında taraflar arasında daha kapsamlı bir anlaşmanın ön adımı olduğu görüşünde. Daha önceki nükleer müzakerelerde yaşanan başarısızlıklar göz önüne alındığında, bu mutabakatın kalıcı olup olmayacağı belirsizliğini koruyor. Ancak şimdilik, her iki taraf da diyaloğun sürmesinden yana olduklarını ifade ediyor.
