İran ile ABD arasında savaşın sona erdirilmesi ve gerilimin düşürülmesi için yürütülen diplomasi trafiği sürerken, Washington yönetiminin haziran ayında ilan edilen mutabakat zaptına geri dönmeyeceği öne sürüldü. Financial Times gazetesinin haberine göre ABD yönetimi, mevcut metni yetersiz bularak Hürmüz Boğazı ve İran'ın nükleer programını da kapsayan daha geniş bir anlaşma arayışına girdi. Bu iddia, taraflar arasındaki görüşmelerin kritik bir aşamaya girdiği dönemde gündeme geldi.
Mutabakat Zaptı ve Kapsamı
Haziran ayında duyurulan mutabakat zaptı, İran ile ABD arasındaki askeri gerilimin azaltılmasını ve bazı yaptırımların hafifletilmesini öngörüyordu. Ancak anlaşmanın uygulanmasında taraflar arasında ciddi görüş ayrılıkları ortaya çıktı. Financial Times'a konuşan kaynaklar, Beyaz Saray'ın artık bu metni bir başlangıç noktası olarak bile görmediğini, İran'ın nükleer faaliyetlerine ilişkin daha net taahhütler ve Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüsefer güvenliğine dair somut güvenceler istediğini belirtiyor.
Haberde, Washington'ın yeni yaklaşımının üç ana eksende şekillendiği ifade ediliyor: İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin sınırlandırılması, bölgedeki vekil güçlere verilen desteğin kesilmesi ve Hürmüz Boğazı'ndan geçen uluslararası petrol tankerlerinin güvenliğinin garanti altına alınması. ABD yönetiminin bu konularda İran'dan yazılı taahhüt talep ettiği, aksi halde mutabakatın rafa kaldırılacağını ilettiği öne sürülüyor.
Tarafların Pozisyonları ve Bölgesel Etkiler
İran tarafı ise mutabakat zaptının imzalanmış bir belge olduğunu ve tek taraflı olarak değiştirilemeyeceğini savunuyor. Tahran yönetimi, nükleer programının barışçıl olduğunu yinelerken, Hürmüz Boğazı'ndaki gerginliğin kaynağı olarak ABD'nin bölgedeki askeri varlığını gösteriyor. İranlı yetkililer, yeni bir anlaşma için önce mevcut mutabakatın uygulanması gerektiğini dile getiriyor.
Uzmanlara göre, ABD'nin daha kapsamlı bir anlaşma ısrarı, bölgedeki dengeleri yeniden şekillendirebilir. Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik bir su yolu olarak kritik önem taşıyor. Burada yaşanacak herhangi bir kesinti, küresel enerji fiyatlarında ani yükselişlere yol açabilir. Nitekim son haftalarda bölgede artan askeri hareketlilik, petrol fiyatlarında dalgalanmalara neden oldu.
Müzakerelerin Geleceği
Diplomatik kaynaklar, taraflar arasındaki temasların kesilmediğini ancak ilerlemenin yavaşladığını aktarıyor. Avrupa Birliği ve Katar gibi aktörlerin arabuluculuk çabaları sürüyor. ABD Dışişleri Bakanlığı'ndan yapılan açıklamada, "İran ile kalıcı ve kapsamlı bir çözüm için müzakerelere açığız" denilirken, somut bir takvim paylaşılmadı. İran Dışişleri Bakanlığı ise "ABD'nin samimiyetsiz tutumu"nu eleştirdi.
Financial Times'ın haberine göre, ABD yönetimi içinde bazı isimler askeri seçeneğin masada olduğunu savunurken, diplomatik çözümü destekleyenler ağırlıkta. Ancak yaklaşan seçim dönemi ve Kongre'deki baskılar, Beyaz Saray'ın elini daraltıyor. İran'ın nükleer programındaki ilerleme, uluslararası atom enerjisi kuruluşlarının raporlarında da endişeyle vurgulanıyor.
Olası Senaryolar
Analistler üç olası senaryodan söz ediyor: Birincisi, tarafların yeni bir metin üzerinde uzlaşması ve mutabakatın genişletilmesi. İkincisi, mevcut mutabakatın uygulanmaya devam etmesi ancak ABD'nin ek taleplerini diplomatik yollarla sürdürmesi. Üçüncüsü ise müzakerelerin çökmesi ve gerilimin yeniden tırmanması. Şu an için ikinci senaryonun ağırlık kazandığı, ancak üçüncü senaryonun da tamamen bertaraf edilmediği belirtiliyor.
Bölgesel aktörlerin tutumu da belirleyici olacak. Suudi Arabistan ve BAE, İran ile ilişkilerini normalleştirme yolunda adımlar atarken, İsrail yönetimi İran'ın nükleer programına yönelik sert önlemler alınması çağrısını yineliyor. Türkiye ise taraflara diyalog çağrısı yaparak, bölgede istikrarın ancak müzakere ile sağlanabileceğini vurguluyor.
ABD'nin mutabakat zaptına dönmeyeceği iddiası, İran ile Batı arasındaki güven bunalımının ne kadar derin olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor. Haziran ayında atılan adım, kalıcı bir çözüm için yeterli olmadı. Şimdi soru, Washington'ın daha geniş bir anlaşma arayışının Tahran'da karşılık bulup bulmayacağı. Eğer müzakereler tıkanırsa, Hürmüz Boğazı'ndaki herhangi bir kaza veya provokasyon, bölgeyi yeni bir krizin eşiğine sürükleyebilir. Bu nedenle önümüzdeki günlerde yapılacak açıklamalar, sadece iki ülke için değil, küresel enerji güvenliği ve Orta Doğu'nun geleceği için belirleyici olacak.
