ABD ile İran arasında yürütülen diplomasi trafiği sonuç verdi. İki ülke arasındaki gerilimi resmiyete döken 14 maddelik mutabakat zaptı, ABD basını tarafından yayınlandı. Anlaşma uyarınca Hürmüz Boğazı ticarete açılırken, İran’a yönelik petrol ve finans yaptırımları kaldırılıyor. Böylece küresel enerji piyasalarında rahatlama beklenirken, Ortadoğu’da yeni bir dönemin kapısı aralanıyor.
Mutabakatın ana hatları
14 maddelik metin, ekonomik iş birliğinden güvenlik düzenlemelerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsıyor. Öne çıkan başlıklar şöyle:
- Petrol ambargosunun kaldırılması: İran ham petrolü uluslararası piyasalara serbestçe satabilecek.
- Finansal yaptırımların sona ermesi: İran bankaları SWIFT sistemine yeniden bağlanacak, döviz transferleri serbest bırakılacak.
- Hürmüz Boğazı’nın güvenliği: Boğaz askeri gerilimden arındırılacak ve ticari gemilerin geçişi garanti altına alınacak.
- Nükleer programın sınırlandırılması: İran, uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 3,67 ile sınırlayacak ve IAEA denetimlerine tam uyum sağlayacak.
- Bölgesel iş birliği: Terörle mücadele ve insani krizlerde ortak çalışma taahhüdü.
Anlaşma metninde ayrıca, İran’ın dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılmasına yönelik bir takvim de yer alıyor. Bu sayede ABD ve Avrupa bankalarında bloke olan milyarlarca dolarlık İran varlığı ekonomiye kazandırılacak.
Ekonomik ve jeopolitik yansımalar
Mutabakatın en kritik maddelerinden biri Hürmüz Boğazı’nın ticarete açılması. Dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği bu stratejik geçit, son yıllarda İran-ABD gerilimi nedeniyle sık sık tehdit altında kalıyordu. Boğazın yeniden güvenli hale gelmesi, petrol ve doğal gaz fiyatlarında düşüş beklentisini artırdı. Uzmanlar, Brent petrolün varil fiyatının 60-65 dolar bandına gerileyebileceğini öngörüyor.
Petrol ihracatçısı ülkeler için ise durum karmaşık. Suudi Arabistan ve Rusya, artan İran arzı nedeniyle pazar payı kaybı yaşayabilir. OPEC’in üretim kesintisi politikalarının yeniden şekillenmesi gerekebilir. Öte yandan, ABD’li rafineriler İran ham petrolüne erişim sayesinde maliyet avantajı yakalayacak. Bu da ABD’de akaryakıt fiyatlarının düşmesine katkı sağlayabilir.
Finans sektöründe ise İran’a yeniden uygulanacak açılım, uluslararası bankaların Tahran’la iş yapmasının önünü açıyor. SWIFT’e erişim, İran şirketlerinin dış ticaretini kolaylaştıracak. Ancak ABD’nin İran’a yönelik “balina” yaptırımlarının kalkması, İran’ın dondurulmuş varlıklarının miktarına bağlı olarak 100 milyar dolara kadar bir kaynağın ekonomiye girmesi anlamına geliyor.
Jeopolitik açıdan ise anlaşma, İran’ın bölgedeki nüfuzunu pekiştirebilir. Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen’de etkili olan Tahran, ekonomik rahatlamayla birlikte bu ülkelerdeki vekil güçlerine daha fazla kaynak aktarabilir. İsrail ve Körfez ülkeleri ise anlaşmayı endişeyle karşılıyor. İsrail Başbakanı, yaptığı açıklamada anlaşmanın “nükleer İran’ın finansmanına yardımcı olacağını” savundu.
İran’ın nükleer programına getirilen sınırlamalar da hassas bir denge unsuru. IAEA denetimlerine izin verilmesi, uluslararası toplumda güven tazelese de İran’ın askeri nükleer kabiliyet elde etme potansiyeli tamamen ortadan kalkmış değil. Anlaşmanın süresi ve uyum mekanizmaları da ayrıntılı olarak metinde yer alıyor.
Bağımsız değerlendirmeler, bu mutabakatın 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı’na (JCPOA) yeniden dönüş olarak değerlendirilebileceğini gösteriyor. Ancak dönemin jeopolitik koşullarından farklı olarak bugün Rusya-Ukrayna savaşının etkisiyle enerji krizi daha derin. ABD’nin bu anlaşmayla hem petrol fiyatlarını düşürme hem de Rusya’ya alternatif bir enerji tedarikçisi yaratma hedefi güttüğü belirtiliyor. Öte yandan, İran’ın yakın dönemde yaşadığı iç protestoların ekonomik nedenleri de bu adımı hızlandırmış olabilir. Mutabakatın uygulanması, önümüzdeki aylarda hem Ortadoğu’daki güç dengelerini hem de küresel ekonomik dengeleri yeniden şekillendirecek gibi görünüyor.
