ABD Hazine Bakanlığı, Çarşamba günü yaptığı açıklamayla, İran'a finansal destek sağlayan küresel bir gölge ağa yönelik kapsamlı yaptırımlar uyguladığını duyurdu. "Ekonomik Dışlama Operasyonu" adı verilen koordineli çabalar kapsamında, çok sayıda gerçek ve tüzel kişi, İran'ın uluslararası yaptırımlardan kaçmasına yardımcı olan yasa dışı finansal faaliyetlerde bulunmakla suçlanıyor. Yaptırımlar, İran'ın petrol ve petrokimya ürünleri satışından elde ettiği gelirleri gizlice transfer etmesine olanak tanıyan şirketler, bankalar ve bireyleri kapsıyor. ABD yetkilileri, bu ağın İran'ın nükleer programını ve bölgesel militan grupları finanse etmek için kullanıldığını belirtiyor.
Yaptırımların Kapsamı ve Hedefleri
Hazine Bakanlığı'nın açıklamasına göre, yaptırım listesine eklenenler arasında Birleşik Arap Emirlikleri, Türkiye ve Çin merkezli çok sayıda paravan şirket ile İranlı iş insanları yer alıyor. Bu kişi ve kuruluşlar, İran Devrim Muhafızları'na bağlı Kudüs Gücü ve İran Merkez Bankası ile bağlantılı oldukları gerekçesiyle hedef alındı. ABD Hazine Bakanı, yaptığı yazılı açıklamada, "İran rejimi, yasa dışı finansal ağlarını kullanarak yaptırımlarımızı delmeye ve istikrarsızlaştırıcı faaliyetlerini finanse etmeye devam ediyor. Bugünkü eylem, bu gölge ağın tüm unsurlarını çökertmeye yönelik kararlılığımızın bir göstergesidir." ifadelerini kullandı. Yaptırımlar, ABD'li kişi ve kuruluşların bu kişilerle iş yapmasını yasaklarken, yaptırım listesindekilerin ABD'deki varlıklarını da donduruyor.
İran'ın Yaptırım Kaçırma Yöntemleri
Uzmanlara göre İran, yıllardır uluslararası yaptırımları aşmak için karmaşık yöntemler geliştirdi. Bunlar arasında petrol satışlarını gizlemek için gemiden gemiye transferler, hayali şirketler üzerinden para akışı, kripto para kullanımı ve altın ticareti gibi mekanizmalar bulunuyor. ABD'nin bu son hamlesi, İran'ın bu yöntemlerine darbe vurmayı amaçlıyor. Hazine Bakanlığı, yaptırımların İran'ın petrol ihracatını daha da kısıtlayarak ekonomik baskıyı artıracağını öngörüyor. İran'ın günlük petrol ihracatının son aylarda günde 1 milyon varilin altına düştüğü tahmin ediliyor. Yeni yaptırımların bu rakamı daha da aşağı çekmesi bekleniyor.
Uluslararası Tepkiler ve Piyasa Etkisi
Yaptırım kararına İran'dan henüz resmi bir yanıt gelmedi. Ancak İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü, geçmişte benzer yaptırımları "ekonomik terörizm" olarak nitelendirmişti. Avrupa Birliği ve diğer müttefiklerin bu yaptırımlara ne ölçüde katılacağı belirsizliğini koruyor. ABD'nin tek taraflı yaptırımları, uluslararası şirketler üzerinde caydırıcı bir etki yaratıyor; zira yaptırım listesindeki kişilerle iş yapan üçüncü ülke şirketleri de ABD yaptırımlarına maruz kalabilir. Küresel petrol piyasaları, yaptırım haberinin ardından hafif dalgalanma gösterdi; Brent petrolün varil fiyatı yüzde 1'in altında bir artışla 85 dolar seviyelerinde seyretti. Analistler, yaptırımların İran'ın petrol arzını daha da kısıtlayabileceğini, ancak küresel arzın diğer üreticiler tarafından dengelenebileceğini belirtiyor.
Arka Plan: ABD-İran Gerilimi
ABD ile İran arasındaki gerilim, 2018'de Washington'un tek taraflı olarak İran nükleer anlaşmasından çekilmesi ve ardından ağır yaptırımlar uygulamasıyla yeniden alevlenmişti. İran, yaptırımlara rağmen nükleer programını genişletmeye devam etti ve uranyum zenginleştirme oranını yüzde 60'a kadar çıkardı. Müzakereler ise 2022'den bu yana fiilen durmuş durumda. ABD yönetimi, İran'ın nükleer silah edinmesini engellemek için "azami baskı" politikasını sürdürüyor. Bu son yaptırımlar, aynı zamanda İran'ın bölgesel etkisini sınırlamayı da hedefliyor; zira Tahran, Suriye, Lübnan, Yemen ve Irak'ta çeşitli gruplara destek veriyor. Uzmanlar, yaptırımların İran ekonomisini daha da zorlayacağını, ancak rejimin yaptırım kaçırma konusundaki deneyimi nedeniyle etkisinin sınırlı kalabileceğini değerlendiriyor.
ABD'nin İran'a yönelik bu yeni yaptırım dalgası, küresel finans sisteminde yaptırım uyumunun önemini bir kez daha ortaya koyuyor. Uluslararası bankalar ve şirketler, yaptırım listelerine uyum sağlamak için iç denetimlerini artırmak zorunda kalıyor. Öte yandan, İran'ın yaptırımları aşmak için kripto varlıklar ve alternatif ödeme sistemleri gibi yeni yöntemlere yönelmesi, yaptırım uygulayıcıları için yeni zorluklar yaratıyor. Uzun vadede, yaptırımların İran'ın davranışını değiştirip değiştirmeyeceği belirsizliğini korurken, bölgesel istikrar ve küresel enerji güvenliği açısından gelişmeler yakından izleniyor.
