ABD Başkanı Donald Trump, Washington ile Tahran arasındaki anlaşmazlıkların önümüzdeki 60 günlük müzakerelerde çözülebileceği konusunda iyimser mesajlar verse de uzmanlar nihai anlaşmayı tehlikeye atabilecek dört temel başlığa dikkat çekiyor. İran’ın nükleer faaliyetleri, ABD yaptırımlarının kaldırılması, bölgesel vekalet savaşları ve insan hakları ihlalleri, masadaki en hassas konular arasında yer alıyor.
Nükleer program: Kapsam ve denetim krizi
İran’ın uranyum zenginleştirme seviyesi ve santrifüj sayısı, anlaşmanın en kritik teknik başlığını oluşturuyor. Tahran, barışçıl amaçlı olduğunu savunduğu programında yüzde 60’a varan zenginleştirme oranlarına ulaştı. ABD ise bu oranın yüzde 3,67’nin altına çekilmesini ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’na (UAEA) tam denetim yetkisi verilmesini talep ediyor. Ayrıca, İran’ın geliştirdiği gelişmiş IR-9 santrifüjleri ve yeraltı tesisleri (Fordow gibi) denetim açısından ciddi bir sorun teşkil ediyor. Uzmanlar, İran’ın nükleer bilgi birikimini silmeyi amaçlayan herhangi bir anlaşmanın Tahran'da kabul görmeyeceğini, bu nedenle uzlaşının ancak kademeli ve sınırlı kapsamlı olabileceğini belirtiyor.
Yaptırımlar: Kaldırma takvimi ve güvence
İran, Trump döneminde yeniden uygulamaya konan petrol, bankacılık ve sigorta yaptırımlarının tamamen ve hızlıca kaldırılmasını istiyor. ABD ise yaptırımları nükleer programda kalıcı değişiklikler sağlanana kadar kademeli olarak gevşetmeyi öneriyor. Geçmişte 2015 anlaşması (JCPOA) sonrası yaptırımların kalkmasına rağmen ABD’nin tekrar yaptırım uygulaması Tahran'da güven sorunu yarattı. İran, bu kez yaptırımların geri getirilmesini zorlaştıracak hukuki düzenlemeler veya başkanlık emri yerine kongre onayı talep ediyor. Yaptırımların kaldırılma takvimi ve yeni bir anlaşmanın ABD başkanlık seçimleriyle değişmeyeceğine dair yasal güvence, müzakerelerin kilit noktası.
Bölgesel vekalet savaşları: Yemen, Suriye ve Irak
İran’ın Orta Doğu’daki vekil güçleri - Yemen'deki Husiler, Suriye'de Beşşar Esad rejimine destek, Irak'taki Haşdi Şabi ve Lübnan'daki Hizbullah - ABD ve bölgesel müttefikleri (Suudi Arabistan, İsrail) için en büyük tehditlerden biri. Washington, İran’ın bu gruplara silah ve mali yardımını kesmesini talep ediyor. Tahran ise bu grupları ‘savunma amaçlı ortaklar’ olarak tanımlıyor ve müzakere konusu yapmayı reddediyor. Uzmanlara göre, İran’ın nükleer programına ilişkin bir anlaşma bölgesel gerilimi azaltmadan kalıcı olamaz. Ancak İran’ın vekalet savaşlarından vazgeçmesi, rejimin ideolojik ve stratejik doktrinine aykırı olduğu için bu başlık müzakerelerde en kırılgan alan.
İnsan hakları ve füze programı
ABD’nin gündeminde İran’daki insan hakları ihlalleri, özellikle 2022-2023’teki protestolar sırasında yaşananlar ve siyasi tutukluların durumu da yer alıyor. Ayrıca İran’ın balistik füze programının kapsamı ve menzili (Şahab-3, Simorgh gibi füzelerle 2000 km'ye kadar) ABD ve İsrail için ciddi bir güvenlik sorunu oluşturuyor. Tahran, füze programının savunma amaçlı olduğunu ve müzakere edilemeyeceğini belirtiyor. İnsan hakları dosyası ise İran iç siyasetinde hassas bir konu; rejim, dış müdahale olarak gördüğü bu talepleri reddediyor. ABD’nin bu iki konuyu anlaşmanın parçası yapma ısrarı, müzakereleri tümden çıkmaza sokabilir.
60 günlük süre, tarafların bu dört başlıkta uzlaşıp uzlaşamayacağını gösterecek. Trump yönetiminin iyimser mesajlarına karşın derin güvensizlik ve jeopolitik çıkarlar, anlaşmanın önündeki en büyük engeller olmaya devam ediyor. İran’ın seçim atmosferine girmesi ve ABD’nin yaklaşan başkanlık seçimleri, müzakere sürecini daha da kırılgan kılıyor. Tarihsel deneyimler, bu tür kapsamlı anlaşmaların aylar hatta yıllar sürebileceğini; 60 günlük sürenin ise daha çok bir başlangıç penceresi olduğunu gösteriyor.
