ABD ordusu, İran'a yönelik uygulanan deniz ablukası kapsamında 7 ticari geminin rotalarının değiştirildiğini ve 1 geminin 'hizmet dışı' bırakıldığını açıkladı. Merkez Kuvvetler (CENTCOM) tarafından yapılan yazılı açıklamada, son 72 saat içinde Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı'nda gerçekleştirilen denetimler sonucu 8 geminin akıbetiyle ilgili karar alındığı bildirildi. Rotaları değiştirilen gemilerin çoğunlukla ham petrol ve petrokimya taşıdığı, hizmet dışı bırakılan geminin ise yaptırım listesinde olduğu için el konulduğu belirtildi.
Ablukanın kapsamı ve etkileri
ABD'nin İran'a yönelik deniz ablukası, nükleer müzakerelerdeki tıkanıklık ve bölgesel gerilimler nedeniyle mart ayından bu yana sıkılaştırılmıştı. Deniz Kuvvetleri unsurları, İran bayraklı gemileri durdurup arama yaparken, yaptırım listesindeki yükleri taşıyan ticari gemilere el koyma yetkisine sahip. Bu kapsamda son bir ayda toplam 15 gemi durdurulmuş, 8'inin işlemleri sürüyor. Uzmanlar, ablukanın küresel petrol arzını olumsuz etkilediğini, özellikle Asya pazarında fiyat artışlarına yol açtığını vurguluyor. Navlun sigortası primleri yüzde 40 oranında yükselirken, bölgede seyreden bazı şirketler rotalarını Umman Denizi üzerinden yeniden planlıyor.
Gemilerin rotaları ve yükleri
Rotaları değiştirilen 7 gemiden 4'ünün Suudi Arabistan ve BAE limanlarına yönlendirildiği, 3'ünün ise Hindistan ve Singapur gibi alternatif varış noktalarına sevk edildiği öğrenildi. Hizmet dışı bırakılan gemi ise Panama bandıralı 'Maersk Trader' adlı konteyner gemisi. CENTCOM yetkilileri, gemide İran yapımı insansız hava araçlarına ait parçalar bulunduğunu, bu nedenle el koyma kararı alındığını ifade etti. Gemi mürettebatının gözaltına alındığı, soruşturmanın devam ettiği belirtildi. İran Dışişleri Bakanlığı, ablukayı 'uluslararası hukuka aykırı' olarak nitelendirip, misilleme yapılacağı uyarısında bulundu.
Ekonomik ve jeopolitik bağlam
Bu gelişme, İran'ın nükleer programına ilişkin Viyana müzakerelerinin yeniden başlaması beklenirken yaşanıyor. ABD, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurmadığı sürece yaptırımları hafifletmeyeceğini yinelemişti. Deniz ablukası, İran'ın petrol ihracatını neredeyse sıfıra indirmeyi hedefliyor; geçen yıl günde 1,2 milyon varil olan İran petrol ihracatı, abluka nedeniyle 500 bin varile geriledi. Küresel ölçekte ise enerji fiyatlarındaki dalgalanma sürüyor. Brent petrol varil fiyatı abluka haberleri sonrası 85 dolar seviyesinin üzerine çıktı. Ekonomistler, özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki akaryakıt fiyat artışlarının enflasyonu tetikleyebileceği konusunda uyarıyor. ABD Savunma Bakanlığı, ablukanın 'ticaret akışını engellemek değil, yaptırımları uygulamak' amacı taşıdığını belirtse de, bölge ticaretinin yüzde 25 oranında daraldığı tahmin ediliyor.
Olay, uluslararası deniz hukuku açısından da tartışma yarattı. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne göre, açık denizde gemilere müdahale ancak korsanlık veya uluslararası mahkeme kararıyla mümkün. ABD'nin tek taraflı uygulaması, Çin ve Rusya başta olmak üzere birçok ülke tarafından eleştiriliyor. Önümüzdeki günlerde tansiyonun yükselmesi beklenirken, ticaret rotalarının yeniden şekillenmesi küresel tedarik zincirlerinde yeni kırılmalara yol açabilir.
