Bu hafta yine memleketin etrafında dolaşıyorum. Gördüğüm manzara içler acısı: yollar bozuk, altyapı çökmüş, kaldırımlar sökülmüş, parklar bakımsız. Peki, taş yerinde değilse sorumluluk kimde? Siyasi iktidar, yerel yönetimlerin görevini yapmadığını söylüyor. Yerel yönetimler ise kaynak yokluğundan ve merkezi hükümetin engellemelerinden yakınıyor. Vatandaş ise her gün artan sorunlarla boğuşuyor. Peki, asıl sorumluluk nerede? Bu sorunun yanıtı, Türkiye’nin yönetim yapısındaki derin bir çıkmazı işaret ediyor.
Merkez-Yerel Çatışması
Türkiye’de yerel yönetimler, Anayasa’nın 127. maddesi gereği özerk olmaları gerekirken, merkezi hükümetin vesayeti altında faaliyet göstermek zorunda bırakılıyor. Özellikle muhalefet partilerinin yönettiği belediyeler, merkezi bütçeden yeterli pay alamıyor, kredi başvuruları engelleniyor, hatta kayyum atamalarıyla görevden alınabiliyor. Bu durum, yerel hizmetlerin aksamasına ve vatandaşın mağdur olmasına yol açıyor. İktidar kanadı ise belediyelerin savurganlık yaptığını, kaynakları verimli kullanmadığını iddia ediyor. Ancak ortada somut bir gerçek var: Şehirlerin altyapı sorunları her geçen gün büyüyor.
Örneğin, İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin metro projeleri için talep ettiği krediler, merkezi hükümet tarafından onaylanmıyor. Ankara’da ise altyapı yenileme çalışmaları için ayrılan bütçe yetersiz kalıyor. İzmir’de benzer şekilde, ulaşım yatırımları için ayrılan kaynaklar kısıtlı. Bu tablo, yerel yönetimlerin halka hizmet götürmesini zorlaştırıyor. Peki, sorumluluk sadece merkezi hükümette mi? Elbette hayır. Yerel yönetimlerin de şeffaflık, hesap verebilirlik ve kaynakları etkin kullanma konusunda eksikleri var. Ancak asıl sorun, sistemin kendisinde: Merkeziyetçi bir yapıda yerel yönetimlerin gerçek anlamda özerk olmaması.
Vatandaşın Durumu
Vatandaş ise bu tartışmaların ortasında günlük hayatını sürdürmeye çalışıyor. Bozuk yollar, su baskınları, çöp sorunu, ulaşım sıkıntısı… Bunlar sadece birer hizmet aksaklığı değil, aynı zamanda yaşam kalitesini düşüren, can ve mal güvenliğini tehdit eden sorunlar. Her seçim döneminde vaatler sıralanıyor ancak seçim sonrası icraatlar sınırlı kalıyor. Vatandaş, kimi sorumlu tutacağını şaşırıyor. Belediye başkanını mı, valiyi mi, yoksa cumhurbaşkanını mı? Bu belirsizlik, aslında yönetimdeki sorumluluk dağılımının net olmamasından kaynaklanıyor.
Anayasa’ya göre belediyeler, yerel nitelikli kamu hizmetlerini yerine getirmekle yükümlü. Ancak bu hizmetleri yerine getirebilmeleri için yeterli mali kaynağa sahip olmaları gerekir. Türkiye’de belediyelerin gelirlerinin büyük kısmı merkezi bütçeden aktarılan paylardan oluşuyor. Bu da onları merkezi hükümete bağımlı kılıyor. Ayrıca, belediyelerin borçlanma yetkisi sınırlı; büyük altyapı projeleri için Hazine garantisi gerekiyor. Bu garantiyi vermek de siyasi iktidarın takdirine bağlı. Dolayısıyla, muhalefetteki belediyelerin eli kolu bağlanıyor.
Çözüm Arayışları
Peki, bu kısır döngü nasıl kırılır? Öncelikle, yerel yönetimlere daha fazla mali özerklik tanınması gerekiyor. Belediyelerin öz gelirlerini artıracak düzenlemeler yapılmalı, merkezi payların dağıtımında siyasi ayrımcılık son bulmalı. Ayrıca, yerel yönetimlerin karar alma süreçlerine vatandaş katılımı güçlendirilmeli. Kent konseyleri, mahalle meclisleri gibi yapıların etkinliği artırılmalı. Denetim mekanizmaları şeffaf hale getirilmeli; böylece hem savurganlığın önüne geçilir hem de hizmet kalitesi yükselir.
Merkezi hükümetin de yapması gerekenler var: Yerel yönetimlere yönelik vesayetçi yaklaşımdan vazgeçmeli, kayyum uygulamalarına son vermeli, belediyelerin projelerini siyasi kimliklerine göre değil, liyakat ve ihtiyaç temelinde değerlendirmeli. Aksi halde, taş yerinde kalmaya devam edecek ve sorumluluk hiç kimseye ait olmayacak. Bu da demokrasinin ve halkın iradesinin zarar görmesi anlamına gelir.
Sonuç olarak, “Taş yerinde, sorumluluk nerede?” sorusunun yanıtı, Türkiye’nin yönetim sistemindeki yapısal sorunlarda gizli. Sorumluluk ne sadece iktidarda ne de sadece muhalefette; sorumluluk, adil ve etkin bir yönetim anlayışını tesis etmeyen sistemin kendisinde. Vatandaşın vergileriyle finanse edilen hizmetlerin aksaması, hepimizin ortak sorunu. Çözüm ise daha fazla demokrasi, daha fazla şeffaflık ve daha fazla adaletle mümkün. Aksi takdirde, daha çok taş yerinden oynar ve sorumluluk yine havada kalır.
Bu noktada, medyaya da büyük görev düşüyor: Sorunları tarafsız bir şekilde aktarmak, tarafların argümanlarını eşit şekilde yansıtmak ve kamuoyunu doğru bilgilendirmek. Ancak medyanın büyük bir kısmının siyasi iktidarın kontrolünde olması, bu görevin yerine getirilmesini engelliyor. Bağımsız gazetecilik, demokrasinin olmazsa olmazıdır. Yerel yönetimlerin sorunlarını görmezden gelmek, sadece iktidarın söylemlerini yansıtmak, sorunların çözümüne değil, daha da derinleşmesine yol açar. Dolayısıyla, sorumluluk sadece siyasetçilerde değil, aynı zamanda onları denetlemesi gereken medyada ve sivil toplum kuruluşlarında da. Hep birlikte, daha yaşanabilir şehirler için mücadele etmeliyiz.
