Meta’nın (Facebook, Instagram, WhatsApp’ın çatı şirketi) 2022 ve 2023 yıllarında gerçekleştirdiği toplu işten çıkarmalarda yapay zeka algoritmaları kullanarak hamilelik, doğum ve hastalık izni kullanan çalışanları haksız yere hedef aldığı iddia ediliyor. Şirketin onlarca eski ve mevcut çalışanı, bu uygulamanın ayrımcılık yasalarını ihlal ettiği gerekçesiyle ABD'de toplu dava açtı. Davacılar, Meta’nın performans değerlendirme sistemlerinin, izin kullanan çalışanları sistematik olarak düşük puanlayarak işten çıkarılmalarına yol açtığını öne sürüyor.
Yapay Zeka ve Ayrımcılık İddiaları
Dava dosyasına göre Meta, işten çıkarılacak çalışanları belirlemek için “performans yönetim sistemi” adını verdiği yapay zeka tabanlı bir araç kullandı. Sistem, çalışanların son üç yıldaki performans notlarını, terfilerini ve şirket içi geri bildirimleri analiz ederek bir “sıralama” oluşturuyordu. Ancak davacıların avukatları, bu sıralamanın hamilelik izni, doğum izni veya uzun süreli hastalık izni kullanan çalışanları cezalandırdığını, çünkü izin dönemlerinde performans verisi üretemedikleri için puanlarının düştüğünü savunuyor.
Dava, Meta’nın 2022 Kasım’ında 11.000 kişiyi ve 2023 Mart’ında 10.000 kişiyi işten çıkardığı iki büyük dalgayı kapsıyor. Davacılar arasında bir yıldan kısa süre önce doğum izninden dönen ve hemen ardından işten çıkarılan çalışanlar olduğu gibi, kanser tedavisi gören ve tedavi sürecinde işten çıkarılanlar da bulunuyor.
Hukuki Süreç ve Şirketin Savunması
Dava, Kaliforniya’daki federal mahkemede açıldı. Meta henüz resmi bir savunma sunmadı; ancak şirket sözcüsü daha önce yaptığı açıklamada, işten çıkarmaların yalnızca performans verilerine dayandığını, izin kullanımının bir faktör olmadığını belirtmişti. Davacılar ise şirketin algoritmik karar verme sürecinin şeffaf olmadığını ve denetim mekanizmalarının yetersiz kaldığını öne sürüyor.
Hukuk uzmanları, davanın yapay zeka destekli insan kaynakları uygulamalarının ayrımcılık yasalarına uygunluğu konusunda önemli bir emsal oluşturabileceği görüşünde. ABD Çalışma Bakanlığı da konuya ilişkin bir soruşturma başlatmış durumda.
Daha Geniş Bağlam: Yapay Zeka ve İş Gücü
Meta’nın karşı karşıya olduğu bu dava, yapay zekânın işe alım, performans değerlendirme ve işten çıkarma süreçlerinde kullanımının yarattığı etik ve hukuki sorunları gündeme getiriyor. Amazon, Microsoft ve Google gibi büyük teknoloji şirketleri de benzer yapay zeka araçlarını kullandıkları gerekçesiyle eleştirilere maruz kalmıştı. Uzmanlar, algoritmaların eğitim verilerindeki önyargıları yansıtabileceğini ve belirli gruplara karşı sistematik ayrımcılığa yol açabileceğini vurguluyor.
Bu dava, yapay zeka düzenlemelerine yönelik tartışmaları da alevlendirmiş durumda. ABD’de şu anda federal düzeyde yapay zeka kaynaklı ayrımcılığı önleyen kapsamlı bir yasa bulunmuyor. Ancak New York ve Kaliforniya gibi eyaletler, işe alımda yapay zeka kullanımına ilişkin şeffaflık yasaları çıkarmış durumda. Meta davasının sonucu, bu alandaki yasal boşlukların doldurulmasına da katkı sağlayabilir.
Mahkeme süreci devam ederken, davacılar hem maddi tazminat hem de Meta’nın yapay zeka tabanlı performans sisteminde değişiklik yapılmasını talep ediyor. Şirketin bu tür bir ayrımcılık iddiasıyla karşı karşıya kalması, teknoloji devlerinin insan kaynakları uygulamalarında daha dikkatli olması gerektiğini bir kez daha ortaya koyuyor.
