1 Ağustos 2014'te yürürlüğe giren İstanbul Sözleşmesi, kadına yönelik şiddet ve aile içi şiddetle mücadelede uluslararası alanda bir ilk olma özelliği taşıyor. Sözleşme, Türkiye'nin ev sahipliğinde İstanbul'da imzalandı ve adını da bu kentten aldı. Ancak, 1 Temmuz 2021 tarihinde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın imzasıyla Türkiye sözleşmeden çekildi. Bu karar, başta kadın örgütleri olmak üzere birçok kesimden tepki topladı. İşte, sözleşmenin ortaya çıkış hikayesi, içeriği ve Türkiye'nin çekilme sürecinde yaşanan tartışmalar.
İstanbul Sözleşmesi nasıl ortaya çıktı?
İstanbul Sözleşmesi, Avrupa Konseyi tarafından hazırlanan ve 11 Mayıs 2011'de İstanbul'da imzaya açılan, kadına yönelik şiddet ve aile içi şiddetin önlenmesi ve bunlarla mücadeleye ilişkin ilk bağlayıcı uluslararası sözleşmedir. Sözleşme, 1 Ağustos 2014 tarihinde yürürlüğe girdi. Türkiye, sözleşmeyi imzalayan ilk ülke oldu ve 2012 yılında TBMM'de onaylayarak iç hukukunun bir parçası haline getirdi. Sözleşme, cinsiyet eşitliğini temel alan bir yaklaşım benimsiyor ve şiddeti önlemeye yönelik tedbirler, mağdurların korunması ve faillerin cezalandırılması gibi dört ana hedef belirliyor.
Türkiye neden çekildi?
Türkiye'nin sözleşmeden çekilme kararı, özellikle muhafazakar kesimlerden gelen eleştirilerin ardından geldi. Sözleşmenin 'cinsiyet' kavramını tanımlarken kullandığı 'toplumsal cinsiyet' ifadesi, bazı çevrelerce aile yapısını tehdit ettiği gerekçesiyle hedef alındı. Hükümet, sözleşmenin aile kurumunu zedelediğini ve bu nedenle çekilmenin gerekli olduğunu savundu. Ancak kadın hakları örgütleri ve muhalefet partileri, bu kararın kadına yönelik şiddetle mücadelede büyük bir geri adım olduğunu belirtti. Çekilme kararının ardından İstanbul Sözleşmesi, Avrupa Konseyi üyesi diğer ülkeler için hala yürürlükte olup, Türkiye sadece kendisi için bu yükümlülükten kurtulmuştur.
İstanbul Sözleşmesi'nin yürürlükten kalkması, Türkiye'de kadın cinayetlerinin artış gösterdiği bir döneme denk geldi. Sivil toplum kuruluşları, bu kararın ardından kadına yönelik şiddetle mücadelede yasal boşluklar oluştuğunu ve uluslararası denetim mekanizmalarının devre dışı kaldığını ifade ediyor. Özellikle 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun'un etkin uygulanması, bu boşluğu doldurmak için kritik önem taşıyor.
İstanbul Sözleşmesi tartışmaları, aslında toplumsal cinsiyet eşitliği ve kadın hakları konusundaki derin görüş ayrılıklarını da gözler önüne serdi. Türkiye'de sözleşmeye destek verenler kadar karşı çıkanlar da oldu. Kadın örgütleri, çekilme kararını protesto etmek için birçok eylem düzenlerken, hükümet yetkilileri ise bu kararı savunmaya devam etti. Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler gibi uluslararası kuruluşlar, Türkiye'nin bu kararından duydukları üzüntüyü dile getirdi.
