İstanbul’da nüfus yoğunluğunun kent kaynakları üzerindeki baskısı giderek artarken, Kurban Bayramı süresince trafik oranlarının yüzde 5’lere kadar düşmesi dikkat çekti. Ulaşım araçlarının kullanımının azalmasıyla kent ekosisteminde gözle görülür bir iyileşme yaşandı. Uzmanlara göre bu durum, yurttaşlardaki ‘tersine göç’ eğiliminin bir yansıması. Ancak bu eğilimin kalıcı çözüm haline gelmesi için planlı ve koordineli bir tersine göç politikasının hayata geçirilmesi gerekiyor.
Bayramda trafik rahatladı, hava kalitesi arttı
İstanbul Büyükşehir Belediyesi verilerine göre, bayram boyunca araç yoğunluğu normal günlere göre yüzde 90’a varan oranlarda azaldı. Tarihi yarımada, Bağdat Caddesi ve Boğaz hattı gibi sürekli yoğun olan bölgelerde araç akışı neredeyse durma noktasına geldi. Metro ve metrobüs gibi toplu taşıma araçlarının boş kalması, karbon salınımını ciddi oranda düşürdü. Çevre Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi’nin yaptığı ölçümlerde, günlük ortalama PM10 partikül değerlerinin yüzde 70’e yakın azaldığı tespit edildi.
Kent plancıları, bu geçici iyileşmenin İstanbul’un sürdürülebilir bir geleceğe kavuşması için bir fırsat sunduğunu düşünüyor. Bayram öncesi İstanbul’a giriş yapan araç sayısının 2 milyonun üzerinde olması, asıl yoğunluğun ise memleketlerine dönen veya tatile giden İstanbullulardan kaynaklandığı belirtiliyor. Bu kitlesel hareket, kentte yaşayanların bir kısmının aslında alternatif yerleşim noktalarını benimsediğini gösteriyor.
Uzmanlardan planlı tersine göç çağrısı
Şehir Araştırmaları Derneği Başkanı Prof. Dr. Mehmet Altan, “İstanbul’daki nüfus baskısı, su kaynaklarından yeşil alanlara, eğitimden sağlığa tüm hizmetleri zorluyor. Bayramda gördüğümüz tablo, insanların kent dışına çıkma isteğinin ne kadar güçlü olduğunu ortaya koyuyor. Ancak bu, kontrolsüz bir şekilde olursa, gidilen bölgelerde de benzer sorunlar ortaya çıkabilir. Bu nedenle tersine göçün planlı bir şekilde yönetilmesi şart” dedi.
Altan, özellikle Marmara Bölgesi’ndeki 6 büyükşehrin İstanbul’dan gelen nüfusu absorbe etmek için hazırlıklı olması gerektiğini vurguluyor. “Anadolu’daki bazı şehirlerin bilişim, tarım ve sanayi alanında cazibe merkezleri haline getirilmesi, kamu yatırımlarının bu bölgelere kaydırılması gerekiyor. Aksi takdirde, İstanbul’un sorunları sadece yer değiştirecek” ifadelerini kullandı.
İstanbul Planlama Ajansı’nın hazırladığı rapora göre, kentte yaşayanların yüzde 43’ü ekonomik nedenlerle başka bir şehre taşınmayı düşünüyor. Yüksek kira, ulaşım maliyetleri ve yaşam giderleri bu kararda etkili. Ancak çalışma olanakları ve sosyal güvenlik endişeleri, bu oranın fiili göçe dönüşmesini engelliyor.
Tersine göçün önündeki engeller
Bayramda yaşanan rahatlamaya rağmen, kalıcı bir çözüm için bazı yapısal sorunların aşılması gerekiyor. Türkiye İstatistik Kurumu verileri, 2023 yılında İstanbul’un net göç hızının binde 4.8’e gerilediğini, ancak kent nüfusunun hala 16 milyonun üzerinde olduğunu gösteriyor. Göç edenlerin çoğunluğunu genç ve eğitimli bireyler oluşturuyor. Bu durum, İstanbul’un ekonomik dinamizmi için risk oluştururken, gidilen şehirlerde de nitelikli işgücü açığı sorununa yol açıyor.
Uzmanlar, tersine göçün başarılı olabilmesi için şu adımların atılması gerektiğini belirtiyor:
- Anadolu şehirlerinde teknoloji parkları ve AR-GE merkezlerinin teşvik edilmesi,
- Kamu kurumlarının merkezlerinin İstanbul dışına taşınması,
- Bölgesel kalkınma ajansları aracılığıyla altyapı yatırımlarının hızlandırılması,
- Uzaktan çalışma modellerinin yaygınlaştırılması için yasal düzenlemeler yapılması.
Ayrıca sağlık ve eğitim gibi temel hizmetlerin kalitesinin İstanbul dışında da artırılması gerektiği vurgulanıyor. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’nden Prof. Dr. Ayşe Demir, “İstanbul’un çekim gücü, sunduğu fırsatlardan değil, adaletsiz kalkınmadan kaynaklanıyor. Kaynakların daha dengeli dağılması, göçü tersine çevirebilir” diyor.
Değerlendirme
İstanbul’un kronik nüfus sorunu, bir fırsat penceresiyle karşı karşıya. Bayram tatilinde kentin nefes alması, aslında mevcut eğilimlerin bir göstergesi. Ancak bu eğilim, plansız bir şekilde devam ederse, İstanbul’un bazı bölgeleri boşalırken, çevre illerde yeni gecekondulaşma ve altyapı sorunları doğabilir. Kamu otoritelerinin bu konuda stratejik bir yaklaşım benimsemesi, uzun vadede hem İstanbul’un hem de Anadolu’nun sürdürülebilirliği için kritik önem taşıyor. Planlı tersine göç, sadece bir şehir politikası değil, ülke genelinde dengeli kalkınmanın da anahtarı olabilir.
