İran, Umman’ın Hürmüz Boğazı’nın bölge ülkeleri tarafından ortak yönetilmesine yönelik teklifini resmen reddetti. Tahran yönetimi, boğazın giriş güzergâhının tamamen kendi kontrolünde olması gerektiğini savunarak, yüzde 50-50 yönetim modelinin İran’ın çıkarlarına hizmet etmeyeceğini bildirdi. İran Devrim Muhafızları Ordusu’nun (IRGC) deniz kanadı, bu kararın arkasında belirleyici rol oynarken, bölgede tansiyon yükselişe geçti.
İran Dışişleri Bakanlığı’ndan yapılan açıklamada, “Hürmüz Boğazı, İran’ın egemenlik hakları kapsamında yer alan stratejik bir su yoludur. Umman’ın önerdiği ortak yönetim modeli, uluslararası hukuka ve bölgesel gerçeklere aykırıdır. Boğazın güvenliği, tek başına İran tarafından garanti edilmektedir” ifadelerine yer verildi. Açıklamada ayrıca, Umman ile mevcut iş birliği mekanizmalarının sürdürülebileceği ancak egemenlik devrinin söz konusu olmadığı vurgulandı.
Umman, geçtiğimiz haftalarda Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) ülkelerine ve İran’a, boğazın deniz trafiğinin ortak bir komite tarafından koordine edilmesini önermişti. Öneri, bölgesel tansiyonu düşürmek ve petrol akışında yaşanabilecek kesintileri önlemek amacıyla hazırlanmıştı. Umman Dışişleri Bakanlığı, İran’ın reddini üzüntüyle karşıladığını ancak diyaloğun devam etmesinden yana olduklarını açıkladı.
İran’ın egemenlik vurgusu
İran, uzun yıllardır Hürmüz Boğazı’nın kontrolünü ulusal güvenlik meselesi olarak görüyor. Boğaz, dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birine ev sahipliği yapıyor ve İran bu güzergâh üzerindeki nüfuzunu stratejik bir koz olarak kullanıyor. Devrim Muhafızları Komutanı Hüseyin Selami, daha önce yaptığı açıklamada, “Hürmüz Boğazı bizim evimizin kapısıdır; kapıyı kimin açıp kapatacağına biz karar veririz” demişti. Bu söylem, İran’ın bölgedeki diğer aktörlerle iş birliğine mesafeli duruşunu özetliyor.
Uzmanlar, İran’ın bu tavrının arkasında yatan nedenleri analiz ediyor. Ortak yönetim modeli, İran’ın boğaz üzerindeki etkinliğini kaybetmesi anlamına gelebilir. Özellikle ABD yaptırımları altındaki İran, enerji ihracatından elde ettiği gelirin güvencesi olarak boğazın kontrolünü elinde tutmak istiyor. Ayrıca İran, bölgede askeri varlığını artıran Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin etkisini dengelemek için bu stratejiyi benimsiyor.
Bölgesel ve küresel yansımalar
Hürmüz Boğazı’nın güvenliği, yalnızca bölge ülkelerini değil, küresel enerji piyasalarını da doğrudan etkiliyor. Petrol fiyatlarının anlık dalgalanmasına neden olabilecek bu gerilim, uluslararası deniz ticaretini de tehdit ediyor. ABD Beşinci Filosu, bölgedeki seyrüsefer güvenliğini sağlamak için sürekli devriye geziyor; ancak İran’ın son dönemde tankerlere yönelik müdahaleleri, riskin arttığını gösteriyor.
Körfez ülkeleri ise İran’ın bu tutumunun bölgesel istikrarı bozduğunu düşünüyor. KİK Genel Sekreteri Cemil el-Hümayd yaptığı yazılı açıklamada, “Boğazın güvenliği tüm bölge ülkelerinin ortak sorumluluğudur; bu konuda tek taraflı kararlar kabul edilemez” dedi. Suudi Arabistan ve BAE, alternatif boru hatları yatırımlarını hızlandırarak boğaza bağımlılığı azaltmaya çalışıyor; ancak bu projelerin tamamlanması yıllar alacak.
İran’ın reddi, aynı zamanda Türkiye’nin arabuluculuk çabalarını da gölgede bıraktı. Ankara, geçtiğimiz aylarda iki ülke arasında diyalog köprüsü kurmaya çalışmıştı. Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü İbrahim Kalın, “Bölgesel sorunlara bölgesel çözümler bulunması gerektiğini savunuyoruz; ancak tarafların egemenlik konusundaki hassasiyetlerini anlıyoruz” şeklinde konuştu.
İran’ın bu kararı, uluslararası hukuk açısından da tartışma yarattı. Boğaz, Montrö Sözleşmesi benzeri bir rejimle yönetilmiyor; ancak Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne (UNCLOS) göre transit geçiş serbestisi bulunuyor. İran, bu sözleşmeyi onaylamamış olsa da, uluslararası örf ve adet hukuku gereği bu kurallara uyduğunu iddia ediyor. Ancak uygulamada zaman zaman bu kuralların ihlal edildiği görülüyor.
Sonuç olarak, İran’ın Umman’ın önerisini reddetmesi, Hürmüz Boğazı’nda iş birliği olasılığını şimdilik sona erdirdi. Bölgesel güç mücadelesi, enerji güvenliği ve uluslararası hukuk boyutlarıyla karmaşık bir tablo çiziyor. Bu durum, önümüzdeki dönemde bölgedeki istikrarın korunması için daha kapsamlı diplomatik çabalar gerektirecek.
