ABD ile İran arasında imzalanan mutabakat, özellikle içerdiği 5 kritik maddeyle uluslararası kamuoyunda büyük yankı uyandırdı. Savaş söylemleriyle bilinen Trump yönetiminin Tahran'la masaya oturması, 'perde arkasında ne değişti?' sorusunu gündeme taşırken, ilk İran tankerlerinin limanlardan ayrıldığı görüntüler anlaşmanın hayata geçirildiğinin ilk işareti oldu.
Madde 1: Uranyum zenginleştirme sınırı
Anlaşmanın en kritik başlıklarından biri, İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesinin %3.67 ile sınırlandırılması oldu. Bu oran, sivil nükleer enerji üretimi için yeterli görülürken, silah yapımına izin vermeyecek düzeyde. İran'ın mevcut stokunun büyük kısmının yurt dışına çıkarılması veya seyreltilmesi planlanıyor.
Madde 2: Yaptırımların kademeli kaldırılması
ABD, İran'a uyguladığı petrol ve bankacılık yaptırımlarını üç aşamada kaldırmayı taahhüt ediyor. İlk aşamada 7 milyar dolarlık dondurulmuş varlığın serbest bırakılması öngörülüyor. Ancak anlaşma metninde, İran'ın taahhütlerini yerine getirmemesi halinde yaptırımların geri getirilebileceğine dair 'snapback' maddesi bulunuyor.
Madde 3: Balistik füze programı
Balistik füzelerin menzil ve kapasitesine ilişkin kısıtlama, anlaşmanın en tartışmalı maddelerinden. İran'ın 300 km'yi aşan menzilli füzelerini sökmesi veya dönüştürmesi istenirken Tahran yönetimi, bunun savunma amaçlı olduğunu savunuyor. Uzmanlar, bu maddenin uygulanmasının bölgesel dengeleri değiştirebileceği görüşünde.
Madde 4: Uluslararası denetim
IAEA müfettişleri, İran'ın nükleer tesislerine anlık erişim hakkına sahip olacak. Bu madde, İran'ın askeri bölgelerinde de denetim yapılmasına olanak tanıyor. Tahran daha önce bu noktada direnmişti ancak müzakereler sonucu 'şeffaflık' ilkesini kabul etti.
Madde 5: Bölgesel güçlerin rolü
İran'ın Yemen, Suriye ve Lübnan'daki vekil güçlerine desteğinin azaltılması, anlaşmanın en geniş kapsamlı maddesi. ABD, Tahran'ın bu ülkelerdeki askeri danışmanlarını geri çekmesini ve Husi milislere silah sevkiyatını durdurmasını talep ediyor.
İlk tankerlerin hareket etmesi, petrol piyasalarında dengeleri değiştirirken, anlaşmaya karşı çıkan İsrail ve Suudi Arabistan gibi ülkelerin endişeleri devam ediyor. Trump'ın seçim öncesi bu adımı atması, iç politikada da tartışma yaratırken, anlaşmanın geleceği Kongre onayına bağlı.
Uzmanlara göre, bu mutabakat bir yandan İran'ı uluslararası sisteme entegre ederken, diğer yandan bölgedeki vekalet savaşlarını sonlandırma potansiyeli taşıyor. Ancak anlaşmanın uygulanması ve tarafların güveni sağlaması zaman alacak.
