Son dönemde Türkiye siyasetinde partiler arası geçişlerin sıklaşması, kamuoyunda ciddi bir güven erozyonuna yol açtı. Bir seçim döneminde A partisinden milletvekili seçilen bir ismin, kısa süre sonra B partisine, ardından C partisine geçmesi, siyasetin ilkesiz bir kariyer yarışına dönüştüğü eleştirilerini beraberinde getiriyor. Seçmenin sandıkta verdiği oyun temsil edilmediğini düşünmesi, temsili demokrasinin en temel sorunlarından biri haline geldi. Peki, bu tablonun arkasında yatan nedenler neler? Parti değiştirenlerin motivasyonları gerçekten ideolojik mi, yoksa tamamen pragmatik mi?
Hacıyatmaz metaforu: Denge ve çıkar
Hacıyatmaz, itildiğinde yıkılmayan, tekrar doğrulan bir oyuncaktır. Siyasetteki hacıyatmazlar da tıpkı bu oyuncak gibi, hangi yöne itilirse itilsin ayakta kalmayı başarır. Ancak burada denge, ilkelerden değil, kişisel çıkarlardan beslenir. Milletvekilliği, bakanlık, belediye başkanlığı gibi pozisyonlar, parti rozetinden bağımsız olarak elde edilmeye çalışılır. Bu durum, seçmenin iradesini yok sayar ve siyaseti bir tür "koltuk kavgası"na indirger. Özellikle yerel seçimler öncesinde yaşanan toplu istifalar ve transferler, bu pragmatizmin en somut göstergesidir. Bir partiden istifa edip başka bir partiden aday olan isimler, seçmene "ben aslında şu partiliyim" mesajı vermekte zorlanır; çünkü seçmen, o kişiyi belirli bir parti çatısı altında desteklemiştir.
Seçmenin tepkisi ve temsiliyet krizi
Parti değiştiren siyasetçilere yönelik seçmen tepkisi, sandık sonuçlarına da yansıyor. 2018 ve 2023 genel seçimlerinde, parti değiştiren bazı isimlerin oy oranlarında düşüş yaşandığı gözlemlendi. Ancak bu düşüş her zaman kesin bir yaptırım anlamına gelmiyor; çünkü seçmen bazen "daha kötüsünden iyidir" mantığıyla hareket edebiliyor. Yine de uzun vadede, sürekli parti değiştiren isimlerin siyasi kariyerlerinin sürdürülebilir olduğunu söylemek güç. Temsiliyet krizi, yalnızca parti içi demokrasi eksikliğinden değil, aynı zamanda seçim sisteminin getirdiği baraj ve ittifak dinamiklerinden de kaynaklanıyor. Dar bölge veya daraltılmış bölge sistemleri, adayların partilerine daha bağlı olmasını gerektirirken, mevcut sistem esnek geçişlere olanak tanıyor. Bu da seçmenin "oyum boşa gitti" hissini güçlendiriyor.
İdeolojik tutarlılık neden önemli?
Siyasette ideolojik tutarlılık, seçmenle kurulan güven ilişkisinin temelini oluşturur. Bir siyasetçi, savunduğu değerlerden ödün vermeden farklı partilerle iş birliği yapabilir; ancak bu iş birliği, ilkelerinden vazgeçtiği anlamına gelmemelidir. Ne yazık ki Türkiye'de sıkça görülen "dün dündür, bugün bugündür" yaklaşımı, siyasetin ciddiyetine gölge düşürüyor. Parti değiştirenlerin çoğu, geçmişte o partiyi sert biçimde eleştirmiş isimlerden oluşuyor. Bu çelişki, seçmende samimiyetsizlik algısı yaratıyor. Örneğin, bir dönem "o partinin kapısından girmem" diyen bir siyasetçinin, birkaç yıl sonra o partiden bakan olması, kamuoyunda alay konusu olabiliyor. Bu tür örnekler, siyasete duyulan güveni azaltıyor ve genç seçmenin siyasetten uzaklaşmasına neden oluyor.
Çözüm önerileri ve bağımsız değerlendirme
Parti değiştirme olgusunun önüne geçmek için çeşitli mekanizmalar öneriliyor. Bunlardan ilki, milletvekillerinin istifa etmesi halinde milletvekilliğinin düşmesini sağlayacak yasal düzenlemeler. Ancak bu tür bir kural, siyasi partilerin iç işleyişine müdahale olarak görülebilir ve Anayasa Mahkemesi'nden dönebilir. Bir diğer öneri, seçim sisteminin dar bölgeye geçirilmesi ve seçmenin doğrudan adayı tanıması. Bu, adayların partilerine daha bağlı olmasını sağlayabilir. Ayrıca, siyasi partilerin iç demokrasiyi güçlendirmesi, aday belirleme süreçlerine üyelerin daha fazla katılması, parti değiştirme ihtiyacını azaltabilir. Sonuç olarak, ilkesiz siyasetin hacıyatmazları, kısa vadede koltuklarını koruyabilir; ancak uzun vadede seçmenin hafızası güçlüdür. Sandıkta gereken cevabı almayan isimlerin siyasi kariyerleri erozyona uğrar. Demokrasinin sağlığı, siyasetçilerin ilkelerine bağlı kalmasına ve seçmenin iradesine saygı duymasına bağlıdır. Aksi takdirde, hacıyatmazlar dönemi, temsili krizin derinleşmesine ve siyasete olan inancın tükenmesine yol açar.
