Yeni dünya düzeninin nasıl şekilleneceği sorusu, yalnızca ABD ve Çin’in vereceği kararların konusu değildir; uluslararası toplumun geri kalanının ne ölçüde ortak irade geliştirebileceği de bu düzenin geleceğini belirleyecektir. Soğuk Savaş sonrası dönemde ABD’nin tek süper güç olarak belirlediği uluslararası sistem, Çin’in ekonomik ve askeri yükselişiyle birlikte iki kutuplu bir yapıya evrilme sinyalleri veriyor. Ancak bu geçiş, sadece iki büyük gücün rekabetiyle değil, aynı zamanda diğer ülkelerin bu rekabette nasıl konumlanacağıyla da şekillenecek. İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan Birleşmiş Milletler, IMF, Dünya Bankası gibi kurumlar, bugünün güç dengelerini yansıtmaktan uzak. Bu durum, alternatif ittifak arayışlarını ve bölgesel iş birliklerini güçlendiriyor.
Yeni Dünya Düzeninde İki Kutupluluk Tartışması
ABD ve Çin arasındaki rekabet, ticaret savaşlarından teknoloji yarışına, askeri varlıktan ideolojik nüfuza kadar geniş bir yelpazede kendini gösteriyor. Washington’un Çin’e yönelik çip ihracat kısıtlamaları, Tayvan meselesi, Güney Çin Denizi’ndeki gerilim ve Kuşak-Yol Projesi’ne karşı geliştirilen altyapı girişimleri, iki kutup arasındaki ayrışmanın somut yansımaları. Ancak bu iki kutuplu yapı, diğer ülkelerin tamamen taraf seçmesi anlamına gelmiyor. Avrupa Birliği, stratejik özerklik arayışıyla hem ABD hem de Çin’den bağımsız hareket etme kapasitesini artırmaya çalışıyor. Hindistan, Brezilya, Güney Afrika gibi ülkeler ise bloklar arası denge politikası izleyerek çok kutuplu bir düzenin öncülüğünü yapıyor.
BRICS+ genişlemesi, bu arayışın en somut göstergelerinden biri. 2024’te Mısır, Etiyopya, İran, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin katılımıyla üye sayısı artan BRICS, Batılı kurumlara alternatif bir platform olma iddiasında. Ancak bu platformun etkinliği, üyeler arası ekonomik ve siyasi farklılıklar nedeniyle tartışmalı. Yine de Küresel Güney’in sesini duyurma çabası, uluslararası sistemdeki temsil krizine işaret ediyor.
Uluslararası Toplumun Ortak İrade Geliştirme Potansiyeli
Uluslararası toplumun geri kalanının ortak irade geliştirmesi, bir dizi zorlukla karşı karşıya. Öncelikle, birçok ülke ekonomik olarak hem ABD hem de Çin’e bağımlı. Bu bağımlılık, bağımsız politika izleme alanını daraltıyor. İkincisi, bölgesel çatışmalar ve güvenlik tehditleri, ülkeleri korunma ihtiyacıyla büyük güçlere yakınlaştırıyor. Üçüncüsü, ideolojik ve kültürel farklılıklar, ortak bir vizyon etrafında birleşmeyi zorlaştırıyor. Yine de son yıllarda çok taraflılık çağrıları güçleniyor. Türkiye’nin “Dünya beşten büyüktür” söylemi, BM Güvenlik Konseyi reformu talebiyle birleşerek geniş yankı buluyor. Afrika Birliği, Latin Amerika ve Karayipler Topluluğu (CELAC) gibi bölgesel örgütler, kendi kıtalarının çıkarlarını savunma konusunda daha aktif.
Öte yandan, dijitalleşme ve iklim değişikliği gibi küresel sorunlar, iş birliğini zorunlu kılıyor. Pandemi sonrası aşı milliyetçiliği, küresel yönetişimin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. İklim krizine karşı verilen mücadelede ise gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki finansman anlaşmazlıkları, ortak irade eksikliğinin bir başka göstergesi. Dolayısıyla, yeni dünya düzeni sadece güç siyasetiyle değil, aynı zamanda küresel kamusal malların yönetimiyle de şekillenecek.
Çok Kutupluluğun Önündeki Engeller ve Fırsatlar
Çok kutuplu bir düzen, teoride daha adil ve temsili bir uluslararası sistem vaat ediyor. Ancak pratikte, güçler arası rekabetin yönetilememesi, kaosa ve istikrarsızlığa yol açabiliyor. Tarihsel olarak, çok kutuplu sistemler (örneğin 19. yüzyıl Avrupası) sık sık savaşlarla sonuçlandı. Bugünün koşulları farklı olsa da, nükleer silahlar ve ekonomik karşılıklı bağımlılık, tarafları daha temkinli olmaya zorluyor. Yine de vekâlet savaşları, siber saldırılar ve ekonomik yaptırımlar, yeni tip çatışma alanları yaratıyor.
Uluslararası toplumun ortak irade geliştirmesi için öncelikle güven inşa edilmesi gerekiyor. Bu da şeffaflık, diyalog ve karşılıklı saygıyla mümkün. Orta ölçekli güçlerin (Türkiye, Endonezya, Nijerya, Meksika gibi) arabuluculuk rolleri, bu noktada kritik. Ayrıca, BM Güvenlik Konseyi’nin genişletilmesi, veto hakkının sınırlandırılması ve uluslararası finans kurumlarının kota reformu, sistemin meşruiyetini artırabilir. Ancak bu reformlar, mevcut güçlerin direnciyle karşılaşıyor.
Sonuç olarak, yeni dünya düzeni ne tamamen iki kutuplu ne de tamamen çok kutuplu olacak; hibrit bir yapıya işaret ediyor. ABD ve Çin arasındaki rekabet devam ederken, diğer ülkeler kendi çıkarlarını korumak için esnek ittifaklar kuracak. Bu noktada, uluslararası toplumun ortak irade geliştirme kapasitesi, düzenin barışçıl mı yoksa çatışmacı mı olacağını belirleyecek. Türkiye gibi stratejik konumdaki ülkeler, denge politikası izleyerek hem Batı hem de Doğu ile ilişkilerini yönetmeye çalışacak. Ancak kalıcı bir istikrar için, güç siyasetinin ötesinde, kurallara dayalı ve kapsayıcı bir küresel yönetişim şart. Aksi halde, iki kutup arasında sıkışan ülkeler, her iki taraftan da baskı görecek ve uluslararası sistem daha da parçalanacak.
